Testo Sostanze

the author of this article is with Bradaschia (editor), Sacchi, Prestinenza and Unali co-founder of the International magazine:

The word "substance" comes from Edoardo Persico. In the conclusion of his "Profezia dell'architettura" he said: "For a century, the history of art in Europe has not merely been a series of particular actions and reactions but a movement of collective consciousness. Recognizing this means discovering the contribution of current architecture. And it does not matter if this premise is denied by those who should most defend it, or betrayed by those who, in vain, most fear it. It still stirs up the secret faith of the era all the same. 'The substance of things hoped for'". ("The Prophecy of Architecture" is the title of a conference that Persico gave in 1935 in Milano. See Edoardo Persico,Tutte le opere, edited by G. Veronesi, Edizioni di Comunità, Milano 1964). In Persico, Pagano, Terragni, Venturi, Argan and Giolli, there was a leaning toward "substances" that had to do with the simplification and standardization of industrial processes; the answers to issues regarding public housing projects, services, urban planning; the search for an abstract elementary, hygienic esthetic. Beyond the metaphysical, classical, Mediterranean and indigenous dreams, a culture must be promoted which moves this peninsula closer to Europe. There was, in that "substance of things hoped for", the striving toward modernity, toward the transformation of world crises into esthetic and ethical values at a tempo that architecture could cultivate and manifest.

The basic theme of this text is that the renewal of architecture we have been experiencing over the past few years, in which this publication is also involved, is not merely a matter of taste, fashion or language but that, in fact, new substances are being affirmed and, with these, new crises and opportunities.

When our academics attack the publicity, playful, communicative, spectacular or fragmentary aspects of contemporary research, it seems to us to bring back once again the same old misunderstanding and the same paradox of the Art Nouveau generation when confronted with representatives of the Neue Sachlichkeit. Apparently, an esthetic is being attacked. In reality, the opposition is to a tendency toward renewal, change, toward the attainment of the consciousness of a different vision of the world.

We now know that industrial society has been replaced by an information society which changes and is changing completely the rules of the game, of all games, including those of architecture. If, in the former, the dynamo was large industry and the machine, then in the latter it is the places of the tertiary sector. The machine of today is the computer and is fueled by the systems of formalization, transmission and development of information. If the great rich then were industrialists, then today they are the producers, not even of hardware, but of software for software. William Gates teaches this. This has been well known at least since Alvin Toffler wrote his The Third Wave. But today we have begun to understand how this wave is transforming the terrain of our discipline.

Let us start with a macroscopic phenomena such as the "brown areas". The information society has less and less need for great tracts of land, particularly if positioned in the city, in order to produce manufactured goods. The vegetables we buy at the supermarket are 90 percent "information", the same only more so is true for electrical appliances or automobiles and more and more people produce goods that are "pure" information. Production is not only shifted to offices, universities and research centers but also to once unthinkable places such as homes and recreation or commercial centers. The actual "place" in itself is becoming less and less an important factor.

In this process which concerns the entire Western world, areas are liberated from factories (which could become increasingly smaller and less polluting and destructive) and great resources are once again put into play, first of all those abandoned by industrial production.

Designing today within these areas implies profound reconsideration of the city and its functioning, opening up new methods of both expressive and esthetic research. The morphological-type categories of urban analysis in the Sixties and Seventies (derived from the study of a consolidated and structured city) have become more and more vague and indefinite if used as design parameters, while methods of looking at the city emerge which examine the complexity, interchange and interweaving between architecture and the environment. It is only natural that architects should move further away from the metaphysics of De Chirico, of a city of archetypes fixed in the memory, to look toward the research of artists more attentive to the phenomena of stratification, residuality and hybridization; toward the sackcloth and cracks of Burri, the torn posters of Rotella, the American neo-expressionism of Pollock or Rauschenberg and obviously the toughest battlefronts of Pop-Art or Arte Povera. Architecture insinuates itself into the weave of existence. It uses and relaunches pre-existing objects such as ready-made ones. With its dynamic declarations, it creates spaces in the cracks "between" the new and what already exists. But beyond the expressive choices, or the frightening "twisted scrap iron", a very different idea of architecture for the city is being acknowledged. Consideration of the most successful works leads to their definition as operations of urbanscape. They are great works of rethinking the city, its intersections, its dynamic flows, its complex links.

There are two key works: one is in Bilbao - apparently a plastic exercise along futurist lines, in reality a new urban intersection which creates new civic spaces - the second is in Tourcoing - an apparent conservation of pre-existing structures that actually invents a new interstitial space between a new roof and the pre-existing roofs in a mediating, multi-media, fluidly digital vision of Pirenesi-like winding ravines.

The landscape as the fundamental paradigm of the creation of architecture has become, thanks also to this movement of reflection on residuality, a reference word. Post-industrial and electronic civilization man can resettle his accounts with nature since, if manufacturing industries dominated and exploited natural resources, then information industries can appreciate and value them. At least in the technologically advanced countries, this structural change of direction opens the opportunity for a "compensation" of historical proportions. In zones frequently constructed to a very high density, greenery, nature, recreational equipment can now be inserted. But wait: this does not mean delineating and fencing in green areas, to be set against those that are for housing, services and offices as it did within the rationale of organizing by dividing the industrial city. On the contrary, this means creating new pieces of an integrated city where, alongside a great presence of nature, that interactive group of activities from the information society is also present. The tools also change in this case. If zoning was the method of planning the industrial city through the division into homogeneous and distinct zones which simulated the Tayloristic concept of industrial production, then multi-functionality and integration have become the need of the information city and its new anti-zoning areas. Aside from creating these opportunities, computers also allow their realization. Interactive systems of illumination, information, sound and controls which make these new parts of cities active, lively, participatory and rich in events.

The nature that this concept of landscape looks toward is no longer one that is floral or art deco or even that of the masters of organicism. It has become much more complex, much meaner, much more "hidden", as Heraclitus once said, and is investigated also by architects with an anti-romantic eye through the new formalisms of contemporary science (fractals, DNA, atoms, the leaps of a universe that expands, the relationship between life and matter). In other words, the categories of complexity. The figures of flows, waves, whirlpools, cracks and liquid crystals are born within this context. The key word here becomes Fluidity. It describes the constant mutation of information and puts architecture alongside the most advanced frontiers from biological engineering to the new fertile, overlapping areas of morphogenesis, bioengineering, etc.

The key work here might be one of the rejected projects from the Competition for the Church of the Year 2000 in Rome. A project that saw the church as a terrestrial dance between continental plates that deform the land, patterned around a zig-zagging canyon which recalls the ravines dug out by streams of water in soft rock.

One of the criticisms frequently aimed at the new architectural research is that of adhering to "advertising and communication" models that implicitly remove "truth" from building and construction. This observation is without a doubt pertinent. To respond to it, we need to ask ourselves exactly what has happened in the last thirty years in the vast sector of communications.

The messages of the industrial era were declarative, assertive and certain. Let us think about advertising. The advertising of the industrial society attempted to demonstrate the goodness of the product through its characteristics. Information society advertising, on the other hand, transmits "a narration", a story of the product, absolutely taking as a given that the product works. In one case, the message tends to be objective; in the other, subjective, substituting the certain mechanisms of "cause and effect" with the dynamic and polydirectional images of rhetorical figures.

The same process occurs with architecture: instead of the representation of absolutely objective logic (separation of structure and content, coherence between interior function and exterior form, division into zones appropriate for different uses), a narration is substituted. A building is no longer good merely if it works and is efficient, but must both give and say more; even symbols and stories when useful. Can we dig in our heels and call upon a different ethics, a different morality? Perhaps, one more time, the central question is merely "how". The communicative moment could certainly be that of the great Disney hotels with swans, seven dwarfs and cowboy hats but it also could not be an artificial application of forms and contents symbolic of a boxy architecture foreign to this. It could be a narration that pervades the essence itself of the building and intimately ingrains itself into its fiber. In other words, we need to see "what" communication is desired and we believe that it is possible not only to follow the weak, half-hearted celebration of economic or political power, perhaps even dictatorial or monopolistic, but also a new sense of feeling.

The key work here might be in Helsinki where a new museum has been conceived through the same layered structure that the optic nerves have in the brain. The anatomical metaphor is placed over the rhetorical figure of the same name. The operation has been so successful that it has been confirmed in the very name given to the museum.

An interesting fact is that overcoming the old diktats of coherent, unified and organic qualities in the most successful cases brings greater success precisely because of the much lauded functionality. In fact, in breaking the diktats, the different components of architecture are "liberated". Often a fuller and closer resolution to each of the components in play has found. The relationship with urban space, the conceptual and expressive research into image, the organization of different uses, the most efficient methods of construction, the optimization of the technological machinery all frequently manage to obtain a level of efficiency much higher if liberated from the cage of a final destiny of immanent coherency. In this, the architecture of today is deeply and viscerally anti-Kahnian. But wait, this does not mean denying in that experience one of this century's great points of contemplation, but rather only to fully show its distance from us. Returning to an example, let us compare, from a purely "functional" point of view, a work of architecture that embraces this new feeling of the "schism" and "liberty" of the different components, with another work that still tries to keep the various spheres "united". Perhaps we will discover with surprise that conspicuous waste and inefficiencies are hidden behind the apparent rationality. Perhaps it is true: constructing works that free up the various spheres costs a bit, or even very much, more. But if construction was once the decisive factor, then today, as we well know, the cost of construction is a secondary factor with respect to many many other costs (plant, use and maintenance, etc.).

An effective comparison could be made along the line that unites Bilbao and Barcelona and a possible "objective" comparison between the two recent museums. The parameters in play: efficiency in the relationship with the city, flexibility of the museum system, use and size of the service spaces, maintenance cost, management cost, number of visitors, etc.

Now, the grouping together of these modifications leads to a substantial difference in the center itself of architectural research and therefore in the idea of space. Utilizing a synthetic formula, we could say that, we are moving away from the idea of an "organ/space" toward a concept of "system/space". Let us attempt once more to explain this.

In the feeling of the Twenties and the New Objectivity, a direct relationship was sought between a space and its function, therefore a "spatial organ". (The meaning given to this term is that associated with traditional medicine which maintains that an organ is specifically connected with a "certain" task.) This is why the center was the interior space, the idea of the interior space as the motor of architecture. Now it is precisely this idea that has de facto been modified and very much improved. Over the last ten to fifteen years, a spatial concept has been introduced with force whose engine is an agreed idea of interior-exterior that makes public space just as much a fundamental element in architecture. At times we have spoken of vuotometrico: architecture is made in concert with the space it shapes; interior life spills over naturally into exterior life.

Perhaps, a continuous work in progress being built in the austrian region of Carinthia leaves no doubt. Interior and exterior are annulled as distinct entities in a continuous flux that dizzyingly spins on itself.

In conclusion, attention needs to be focused on at least three substances as the drivers of this current architectural renewal.

The first is a new awareness of the fragmentary nature of the metropolitan landscape, that is both the occasion and reason for many of today's projects. The "brown areas" represent a fundamental field of opportunity, so it should not be surprising that esthetic research exists that is both a consequence of and congruent with this. Research based on the characteristics of vitality of new contemporary sites. That transforms them, as any true architecture always has done, into a new esthetic sense and prefigures and imagines a different city.

The second substance turns on the concept of landscape, as a great paradigm of contemporary architectural research that puts the relationship between architecture and nature back into play. Architecture looks to nature along with science and seeks its accomplishments in the difficult, the complex, the tormented, in apparently chaotic new structures. The third substance is that which conceives of space "as system" and not as a mechanism that concerns only the interior of the building. Space as system means thinking, in a closely combined coupling, of the relationship of bodies and between the bodies into which buildings are fragmented. Not because this "pleases", but in order to allow urban space to be a lively participant in a relationship that is mutable and continually connected between building and environment. We stated this by entitling the first volume of "IT Revolution: in architecture" book series Hyperarchitecture. And Hyperarchitecture means, first of all, "interactivity".

These substances find both their cause and tool in information technology. Naturally, information technology does not mean, and no one can be so banal any more, that today "we design at the computer", as much as that we live in a phase of epochal change. Areas are being liberated; a closer relationship with the environment is being sought; architecture is seen as a cross between nature, landscape and technology; spaces as complex systems are sought; spaces that are increasingly interactive since computers have changed and are changing our being in the world and have opened up new possibilities for our future.

Mies Van Der Rohe, in closing the Werkbund Congress in Vienna in 1930, said, "The new era is a reality; it exists independently of the fact of whether or not we accept it or refuse it. It is neither better nor worse than any other era; it is simply a given fact and is in itself indifferent of values. What is important is not the 'what' but purely and simply the 'how'". The how is ours.

Thanks to the publishers Testo&Immagine of Turin for supporting the translation of this article. As part of the Universale di Architettura, edited by Bruno Zevi, the author of this article edits the series of books "La Rivoluzione Informatica". The volumes are published also in English by the publishers Birkhäuser in the series "IT Revolution in Architecture". See below Amazon

La parola "sostanza" deriva da Edoardo Persico. Concludendo la sua "Profezia dell'architettura" disse: "Da un secolo la storia dell'arte in Europa non è soltanto una serie di azioni e di reazioni particolari ma un movimento di coscienza collettiva. Riconoscere questo significa trovare l'apporto dell'architettura attuale. E non conta che questa pregiudiziale sia rinnegata da coloro che più dovrebbero difenderla, o tradita da chi più vanamente la tema: essa desta lo stesso la fede segreta dell'epoca. 'Sostanza di cose sperate' ". In Persico, in Pagano, in Terragni, in Venturi, in Argan, in Giolli vi era una tensione verso "sostanze" che riguardavano la semplificazione e la standardizzazione dei processi industriali, la risposta ai temi della casa popolare, dei servizi, dell'urbanistica, la ricerca di una estetica astratta, elementare, igienica. Oltre i sogni metafisici, classicheggianti, mediterranei, autoctoni bisognava promuovere una cultura che avvicinasse questa penisola all'Europa. C'era, in quella "sostanza di cose sperate", la tensione alla modernità, alla trasformazione delle crisi del mondo in valori estetici ed etici ad un tempo che l'architettura poteva coltivare e manifestare.

Il tema di fondo di questo scritto è che il rinnovamento dell'architettura che stiamo vivendo in questi ultimi anni e in cui questa rivista si inserisce, non è solo un fatto di gusto, di moda, di linguaggio ma che stanno affermandosi, appunto, nuove sostanze e con esse nuove crisi ed opportunità.

Quando i nostri accademici attaccano gli aspetti pubblicitari, ludici, comunicativi, spettacolari, frammentari delle ricerche contemporanee a noi sembra riproporsi lo stesso equivoco e lo stesso paradosso della generazione Art nouveau a confronto dei rappresentanti della Neue Sachlichkeit. Apparentemente si attacca un'estetica, in realtà ci si oppone a una tensione al rinnovamento, al cambiamento, alla presa di coscienza di una diversa visione del mondo.

Ora noi sappiamo che alla società industriale si è sostituita una società dell'informazione che cambia e sta cambiando completamente le regole del gioco, di tutti i giochi, ivi compresi quelli dell'architettura. Se della prima il centro propulsore era la grande industria e la macchina, della seconda sono i luoghi del terziario: la macchina di oggi è il computer e il suo carburante sono i sistemi di formalizzazione, di trasmissione e di sviluppo delle informazioni. Se i grandi ricchi erano gli industriali, oggi lo sono i produttori neanche di hardware, ma del software del software. William Gates insegna. È noto: almeno da quando Alvin Toffler scrisse il suo La terza ondata. Ma oggi cominciamo a capire come questa onda stia trasformando il nostro territorio disciplinare.

Incominciamo da un fenomeno macroscopico come le "brown areas" o aree dismesse. La società dell'informazione ha sempre meno bisogno di grandi porzioni di terreno, in particolare se dislocate nelle città, per produrre beni manifatturieri. Il vegetale che compriamo al supermercato è al 90 percento "informazioni", lo stesso e anche di più lo sono gli elettrodomestici o le automobili e sempre più persone producono beni che sono "pura" informazione. La produzione si sposta negli uffici, nelle università, nei centri di ricerca ma anche in posti una volta impensabili come le case, i luoghi di commercio o di divertimento. Sempre meno il "luogo" diventa in sé fattore importante.

In questo processo che investe tutto il mondo occidentale le aree si liberano dalle fabbriche (che possono divenire sempre più piccole, meno inquinanti e deprivanti) e grandi risorse sono rimesse in gioco, prima di tutto appunto quelle abbandonate dalla produzione industriale.

Progettare oggi in queste aree implica una profonda riconsiderazione della città e del suo funzionamento e apre nuove strade di ricerca estetica ed espressiva. Le categorie tipo-morfologiche dell'analisi urbana degli anni Sessanta e Settanta (derivate dallo studio della città consolidata e strutturata) risultano sempre più sfocate se usate quali parametri di progetto, mentre emergono modi di guardare la città rivolte alla complessità, all'interscambio, all'intreccio tra spazi architetture e ambiente. È del tutto naturale che gli architetti si allontanino dalla metafisica de chirichiana di una città per archetipi fissi nella memoria, per guardare alle ricerche degli artisti più attenti a fenomeni di stratificazione, di residualità, di ibridazione: ai sacchi o ai cretti di Burri, ai manifesti scorticati di Rotella, al neo-espressionismo americano di Pollock o di Rauschenberg e naturalmente al fronte più duro della Pop-art o dell'Arte povera. L'architettura si insinua nelle maglie dell'esistente, usa e rilancia gli oggetti preesistenti come dei ready-made, crea con le sue articolazioni dinamiche spazi interstiziali 'tra' nuovo e preesistente. Ma al di là delle scelte espressive, o delle "ferraglie contorte" che spaventano, è proprio una idea diversa di architettura per la città che si afferma. A guardare le opere più riuscite viene proprio da definirle operazioni di urbanscape. Sono grandi opere di ripensamento della città, delle sue intersezioni, dei suoi flussi dinamici, dei suoi nessi complessi.

Due opere sono chiave: una è a Bilbao: apparentemente esercitazione plastica sulle traiettorie futuriste, in realtà nuova intersezione urbana che crea nuovi spazi civici; una seconda è a Tourcoing - un'apparente conservazione di manufatti preesistenti che nei fatti inventa un nuovo spazio interstiziale tra una nuova copertura tettoia e i tetti preesistenti in una visione mediatica, multimediale fluidamente digitale di anfratti piranesiani.

Il paesaggio quale fondamentale paradigma della creazione dell'architettura è diventato, anche grazie a questo fronte di riflessione sulle residualità, parola di riferimento. L'uomo della civiltà post-industriale ed elettronica può rifare i conti con la natura perché se l'industria manifatturiera doveva dominare e sfruttare le risorse naturali, quella delle informazioni le può valorizzare. Almeno nei paesi tecnologicamente avanzati, questo strutturale cambio di direzione apre l'opportunità a un "risarcimento" di portata storica. In zone spesso costruite a densità altissime si può iniettare ora verde, natura, attrezzature per il tempo libero. Ma attenzione: non si tratta di circoscrivere e recintare aree verdi, da contrapporre a quelle residenziali, terziarie, direzionali come era nella logica dell'organizzare dividendo della città industriale. Si tratta al contrario di creare nuovi pezzi di città integrate dove accanto a una forte presenza di natura siano presenti quell'insieme interagente di attività della società dell'informazione. Anche in questo caso gli strumenti cambiano. Se, lo zoning era stato il modo per pianificare la città industriale attraverso la divisione in zone tra loro omogenee e distinte che simulava il concetto tayloristico di produzione industriale, la plurifunzionalità e l'integrazione è diventata la necessità della città dell'informazione e delle sue nuove aree anti-zoning. L'informatica oltre a creare queste opportunità ne consente anche la realizzazione. Sistemi interattivi di illuminazione, informazione, di suono, di controllo che rendano i nuovi brani di città attivi, vivaci, partecipi, ricchi di eventi.

La natura cui questa concezione del paesaggio guarda non è più quella floreale o liberty o neanche quella dei maestri dell'organicismo. È diventata molto più complessa, molto più cattiva, molto più "nascosta", come diceva già Eraclito, ed è sondata anche dagli architetti con occhio anti romantico attraverso i formalismi nuovi della scienza contemporanea (i frattali, il dna, gli atomi, i salti di un universo che si espande, il rapporto tra vita e materia). Insomma la categoria della complessità. Nascono in questo contesto le figure dei flussi, dell'onda, dei gorghi, dei crepacci, dei cristalli liquidi e la Fluidità diventa parola chiave. Descrive il costante mutare delle informazioni e mette l'architettura a confronto con le frontiere di ricerca più avanzate dalla biologia all'ingegneria alle nuove fertili aree di sovrapposizione come la morfogenesi, la bioingegneria eccetera.

L'opera chiave è forse uno degli scarti al Concorso per la chiesa del 2000 a Roma. Una proposta che vede la chiesa come un ballo tellurico tra zolle che increspano il terreno e che si articola attorno a uno zigzagante canyon che rimanda alle forre scavate dai corsi d'acqua in un territorio tufaceo.

Una delle critiche spesso rivolte alle ricerche della nuova architettura è quella di aderire a modelli "pubblicitari e comunicativi" che implicitamente toglierebbero "verità" alla fabbrica edilizia e alla costruzione. L'osservazione è senz'altro pertinente, per rispondere bisogna chiedersi che cosa è avvenuto in questi trent'anni nel grande settore della comunicazione.

I messaggi dell'epoca industriale erano dichiarativi, assertivi, certi. Pensiamo alla pubblicità. Quella della società industriale cercava di dimostrare la bontà del prodotto attraverso le sue caratteristiche, quella della società dell'informazione invece trasmette "una narrazione" una storia del prodotto, dando assolutamente per scontato che il prodotto funzioni. In un caso il messaggio tende ad essere oggettivo nell'altro soggettivo e sostituisce ai meccanismi certi della "causa ed effetto" le immagini dinamiche e polidirezionate delle figure retoriche.

Lo stesso processo avviene per l'architettura: alla rappresentazione di logiche assolutamente oggettive (separazione di struttura e riempimento, coerenza tra funzione interna e forma esterna, divisione in zone congrue ai diverse usi) si sostituisce una narrazione. Un edificio non è più buono solo se funziona ed è efficiente, insomma se è una macchina, ma deve dire e dare di più. Tra l'altro quando serve, anche simboli, storie. Possiamo puntare i piedi e appellarci a una diversa eticità, a una diversa moralità? Forse, ancora una volta, centrale è solo il "come". Il momento comunicativo, certo, può essere quello dei grandi hotel disneyani con cigni, sette nani e cappelli da cow-boy, ma può anche non essere un'applicazione posticcia di forme e contenuti simbolici a un'architettura scatolare ad essa estranea. Può essere una narrazione che pervade l'essenza stessa dell'edificio e che si connatura intimamente nelle sue fibre.

Insomma bisogna vedere "che" comunicazione si vuole e noi crediamo che si possa perseguire non solo la celebrazione bolsa del potere, politico o economico, magari dittatoriale o monopolistico, ma anche un nuovo sentire.

L'opera chiave è forse a Helsinki dove un nuovo museo è concepito attraverso la sovrapposizione che i nervi ottici hanno nel cervello. La metafora anatomica si sovrappone all'omonima figura retorica. L'operazione è tanto riuscita da essere sancita nel nome stesso attribuito al museo.

Un fatto interessante è che il superamento dei vecchi diktat di coerenza, di organicità, di unitarietà nei casi più riusciti porta un maggior successo proprio della tanto osannata funzionalità. Infatti rompendo i diktat si "liberano" le diverse componenti dell'architettura e si cerca spesso riuscendoci di trovare una più aderente e piena risoluzione a ciascuna delle componenti in gioco. Il rapporto con lo spazio urbano, la ricerca concettuale e espressiva dell'immagine, l'organizzazione dei diversi usi, i modo più efficaci di costruzione, l'ottimizzazione degli apparati tecnologici spesso riescono ad ottenere, ciascuno, un grado di efficienza molto più alti se liberate dalle gabbie di un destino ultimo di immanente coerenza. In questo l'architettura di oggi è profondamente e visceralmente anti-kahniana. E questo, attenzione, non vuole dire non riconoscere in quell'esperienza uno dei grandi punti di riflessione del secolo, ma solo rivelarne appieno la distanza. Tornando ad un esemplificazione, paragoniamo dal punto di vista squisitamente "funzionale" un'opera che aderisce a questa nuovo sentimento di "scissione" e di "libertà" delle diverse componenti con una che cerca ancora di tenere "unite" le varie sfere. Scopriremo forse con sorpresa che dietro l'apparente razionalità si nascondono inefficienze e sprechi cospicui. Forse è vero: costruire opere che svincolano le varie sfere costa un poco, o anche molto, di più. Ma se una volta la costruzione era il fattore decisivo oggi come ben si sa il costo della costruzione è una frazione secondaria rispetto a tanti e tanti altri costi (di impianti, di gestione di uso e manutenzione eccetera).

Un utile paragone avviene sulla linea che unisce Bilbao e Barcellona e su un possibile raffronto "oggettivo" tra i due recenti musei. Parametri in gioco: efficienza nel rapporto con la città, flessibilità e sui del sistema museo, utilizzo e dimensione degli spazi di circolazione "accessori", costo di mantenimento, costo di gestione, numero di visitatori eccetera.

Ora l'insieme di queste modifiche portano a una differenza sostanziale nel centro stesso della ricerca architettonica e cioè nell'idea di spazio. Adoperando una formula sintetica diremmo che dall'idea di "spazio organo" si sta passando a una concezione di "spazio sistema". Cerchiamo, ancora una volta, di intenderci.

Nel sentire degli anni Venti e della Nuova Oggettività si perseguiva un rapporto diretto tra uno spazio quindi un "organo spaziale" e la sua funzione (con un significato, dato a questo termine, associabile a quello della medicina tradizionale in cui si sostiene che a un organo è legata appunto una "determinata" mansione.) Ecco perché il centro era lo spazio interno, l'idea dello spazio interno come motore dell'architettura. Ora è proprio questa idea che si è di fatto modificata, e molto arricchita. È permeata con forza in questi ultimi dieci-quindici anni una concezione spaziale che ha come motore un'idea concertata di interno-esterno che fa dello spazio pubblico un elemento altrettanto fondamentale dell'architettura. A volte abbiamo parlato di vuotometrico: l'architettura è fatta di concerto con lo spazio che conforma, la vita interna si travasa con naturalezza in quella esterna.

Forse una continua opera in progress che si sta costruendo in Carinzia non lascia dubbi. Interno ed esterno sono annullati come entità distinte in un flusso continuo che vorticosamente ruota su stesso.

Per concludere almeno tre sostanze sono da porre all'attenzione quali motori del rinnovamento architettonico che stiamo vivendo.

La prima è una nuova cognizione della frammentarietà del paesaggio metropolitano, che è insieme occasione e ragione di molti progetti di oggi. Le "brown areas" o aree dismesse, rappresentano un campo fondamentale di opportunità e non deve stupire che esista una ricerca estetica ad esse congruente e conseguente. Una ricerca che si basa sulle caratteristiche di vitalità di questi nuovi luoghi contemporanei. Che li trasforma, come ha sempre fatto la vera architettura, in nuovo sentire estetico e che prefiguri e immagini una città diversa.

La seconda sostanza ruota sul concetto di paesaggio, quale grande paradigma della ricerca architettonica contemporanea che rimette in gioco i rapporti tra architettura e natura. L'architettura guarda alla natura insieme alla scienza e cerca nel difficile nel complesso nel tormentato nell'apparentemente caotico nuove strutture per il suo farsi. La terza sostanza è quella che concepisce lo spazio "come sistema" e non come un meccanismo che riguarda solo l'interno dell'edificio. Spazio come sistema vuol dire pensare in un insieme strettamente cospirante la relazione dei corpi e tra i corpi in cui si frammentano gli edifici. Non perché questo "piace", ma per permettere allo spazio urbano di essere vivamente partecipe di un rapporto mutevole e continuamente allacciato tra architettura dell'edificio e ambiente. Lo abbiamo detto titolando il primo volume della Rivoluzione Informatica: HyperArchitettura vuol dire interattività.

Queste sostanze trovano nell'informatica allo stesso tempo la loro causa e il loro strumento. Informatica, naturalmente, non significa affatto, nessuno più banalizza più sino a questo punto, che oggi "si disegna al computer", quanto che viviamo in una fase di cambiamento epocale. Le aree si liberano, si cerca un rapporto più stretto con l'ambiente, si pensa alla architettura come ibridazione tra natura, paesaggio e tecnologia, si cercano spazi come sistemi complessi sempre più interagenti perché l'Informatica ha cambiato e sta cambiando il nostro essere al mondo ed ha aperto nuove possibilità al nostro futuro.

Mies Van Der Rohe, chiudendo il congresso del Werkbund a Vienna nel 1930, disse: "Il tempo nuovo è una realtà; esiste indipendentemente dal fatto che noi lo accettiamo o lo rifiutiamo. Non è né migliore né peggiore di qualsiasi altro tempo, è semplicemente un dato di fatto ed è in sé indifferente ai valori. Quel che importa non è il 'che cosa' ma unicamente e solo 'il come'". Il come è nostro.

The essay by Antonino Saggio "New Substances; Information Technology and the renewal of Architecture" has been published in "Il Progetto" #6, january 2000 pp. 32-35

German translation
by Andreas Fauner, Darmstadt
andreasfauner@hotmail.com

Das Wort `Substanz` stammt von Eduardo Persico. Am Schluss seiner `Profezia dell`architettura` sagte er: ÑSeit einem Jahrhundert ist die Kunstgeschichte in Europa nicht nur eine Folge von bestimmten Aktionen und Reaktionen, sondern eine kollektive Bewusstseinsbewegung". Dies erkennen zu können, bedeutet den Beitrag zur aktuellen Architektur zu finden. Und es spielt keine Rolle, ob diese Voraussetzung von denjenigen verleugnet wird, die sie am meisten verteidigen sollten, oder von denjenigen vergeblich verraten wird, die sie am meisten fürchten: sie ruft das gleiche geheime Vertauen der Epoche hervor. `Die erhoffte Substanz der Dinge`. ( "Die Prophezeiung der Architektur" ist der Titel der Konferenz, die Persico im Jahre 1935 in Mailand veranstaltet hat. Siehe Eduardo Persico, Tutte le opere, herausgegeben von G. Veronesi, Edizioni di Comunità, Milano 1964.) Für Persico, Pagano, Terragni, Venturi, Argan und Giolli gab es eine Tendenz in Richtung `Substanzen`, die mit der Vereinfachung und Standardisierung der industriellen Prozesse, mit den Antworten auf Themen der öffentlichen Gebäude, der Dienstleistung, des Städtebaus und mit der Suche nach einer abstrakten, elementaren und sauberen Ästhetik zu tun hatte. Neben den metaphysischen, klassischen, mediterranen und einheimischen Träumen muss eine Kultur gefördert werden, die die Halbinsel Italien näher an Europa heranbringt. Dieser "erhofften Substanz der Dinge" folgte der Druck auf die Moderne, auf die Transformation der Weltkrisen in ästhetische und ethische Werte. Zu einer Zeit, als die Architektur hätte kultiviert und manifestiert werden können.

Das Grundthema dieses Textes ist die Erneuerung der in den letzten Jahren ausgeführten Architektur, in welcher diese Veröffentlichung auch verwickelt ist, nicht nur als eine Frage des Geschmacks, der Mode, der Sprache, sondern als Tatsache, dass neue Substanzen zugesichert/versichert werden und mit diesen neue Krisen und Möglichkeiten.

Wenn unsere Akademiker die öffentlichen, leuchtenden, kommunikativen, spektakulären oder bruchstückhaften Aspekte der zeitgenössischen Forschung angreifen, scheint es für uns, als ob das gleiche Missverständnis und das gleiche Paradoxon der Arte Nouveau Generation gegen Vertreter der Neuen Sachlichkeit stehen. Scheinbar wird eine Ästhetik angegriffen. In Wahrheit wird hier Druck nach Erneuerung, nach Veränderung und nach Wahrnehmung eines unterschiedlichen Weltbildes gemacht.

Heute können wir sagen, dass die Informationsgesellschaft die Industriegesellschaft ersetzt hat und die Regeln aller Vorgänge verändert hat, eingeschlossen die der Architektur. Wenn einst die Schwerindustrie und die Maschinen der Dynamo waren, so sind es nun die tertiären Strukturen: Die Maschine von heute ist der Computer und seine Antriebskraft sind die Formalisationssysteme, die Übertragung und die Entwicklung der Informationen. Wenn früher die großen Reichen die Industriellen waren, so sind es heute nicht die Hersteller der Hardware, sondern der Software. Das lehrt William Gates. Bekannt ist dies mindestens, seit Alvin Toffler das Buch `Die dritte Welle` geschrieben hat. Aber heute haben wir begonnen zu verstehen, wie diese Welle unser disziplinäres Gebiet verändert.

Beginnen wir bei einem makroskopischen Phänomen wie den `brown areas`. Die Informationsgesellschaft hat immer weniger die groß proportionierten Gebiete nötig, wenn doch, wandern sie von der Stadt ab, um maschinell hergestellte Güter zu erzeugen. Das Gemüse, das wir im Supermarkt kaufen, besteht aus 90% Information, das gleiche gilt, wenn nicht sogar noch mehr, für Elektrogeräte oder für Automobile und immer mehr Personen produzieren Güter, die `pure` Information sind. Die Produktion verlagert sich in die Büros, in die Universitäten, in die Forschungszentren aber auch an die Stellen, an die man nicht geglaubt hätte, wie Wohnhäuser, Einkaufszentren oder Vergnügungszentren. Der eigentliche Standort wird zu einem immer unwichtigeren Faktor.

In diesem Prozess, der die ganze westliche Welt betrifft, befreien sich die Gebiete von den Fabriken (die immer kleiner werden können, weniger umweltschädlich und weniger zerstörend sind) und große Ressourcen werden ins Spiel gebracht, allen voran diejenigen, die von der industriellen Produktion verlassen worden sind.

Heute in diesen Gebieten zu entwerfen, impliziert ein nochmaliges profundes Nachdenken über die Stadt und ihre Funktionsweise und eröffnet neue ästhetische und expressive Forschungswege. Die Kategorie der morphologischen Analysen des Urbanen der 60er und 70er Jahre (abgeleitet aus dem Studium der konsolidierten und strukturellen Stadt) ist immer undeutlicher und ungenauer geworden, wenn sie als Parameter für den Entwurf gebraucht wurden, während Methoden der Stadtanalyse auftauchten, die die Komplexität, den Austausch und das Vermischen zwischen Architektur und Umgebung prüfen. Es ist nur logisch, dass sich die Architekten weiter von der Metaphysik De Chirico entfernen sollten, von einer Stadt aus Archetypen, die in der Erinnerung festsitzen, um auf die Forschung der Künstler zu achten, die dem Phänomen der Vielschichtigkeit, Rückständigkeit und Hybridization nachgehen; In Richtung der Sackleinen- und Rillenbilder von Burri, der verkratzten und zerrissenen Poster von Rotella, des amerikanischen Neo-Expressionismus von Pollock oder Rauschenberg und natürlich an vorderster Front der Pop ó Art oder der Arte Povera. Die Architektur unterstellt sich dem existierenden Raster. Sie gebraucht und verwendet vorhandene Objekte, wie zum Beispiel ready ó made. Mit ihren dynamischen Anordnungen kreiert sie Räume in den Feldern zwischen dem Neuen und dem Existierenden. Aber über diese expressive Wahl oder über das `gewundene Eisenstück` in Bilbao hinaus, ist eine ganz andere Architekturauffassung über die Stadt bekannt gemacht worden. Eine Erwägung der erfolgreichsten Arbeiten führt zu ihrer Definition als urbanscape Operationen. Es sind große Arbeiten des Überdenkens der Stadt, seiner Überschneidungen, seiner dynamischen Flüsse und seiner komplexen Verknüpfungen.

Dazu gibt es zwei Arbeiten mit Schlüsselfunktion: die eine ist in Bilbao, offenbar eine modellierte Arbeit entlang futuristischen Linien. In Realität eine neue urbane Überschneidung, welche neue städtische Räume schafft. Die andere ist in Tourcoing eine scheinbare Erhaltung vorhandener Strukturen, die in der Tat einen Raum zwischen einer neuen Überdachung und den vorher existierenden Dächern in einer mediaten, multimedialen, fließenden und digitalen Vision hervorbringt, wie eine nach Piranesi gewundene Schlucht.

Die Landschaft als fundamentales Paradigma der Kreation von Architektur ist, dank dieser reflektierten Bewegung auf Rückständigkeit, ein Bezugswort geworden. Ein Mensch der post-industriellen und elektronischen Zivilisation kann mit der Natur seine Rechnung erneut machen, denn die herstellende Industrie hat die natürlichen Ressourcen dominiert und ausgebeutet, die der Information kann sie nur wertschätzen. Wenigstens in den technologisch höher entwickelten Ländern öffnet dieser strukturelle Richtungswechsel die Möglichkeit einer Entschädigung für den geschichtlichen Gang. In Gebieten mit häufig hoher gebauter Dichte können jetzt Grüngebiete, Natur, Freizeiteinrichtungen eingefügt werden. Aber Moment: Das bedeutet nicht das Einkreisen und Einzäunen der Grüngebiete und das Entgegenstellen zu den Wohngebieten, den Dienstleistungen und den Büros, wie es der Logik der Industriestadt zur Folge über die Organisation unterteilt war. Es bedeutet im Gegenteil, das Kreieren von neuen ergänzenden Stadtgebieten, wo an der Seite einer starken Präsenz von Natur, die interaktiven Aktivitäten der Informationsgesellschaft ebenfalls vorhanden sind. In diesem Fall ändern sich auch die Werkzeuge. Wenn das `zoning` die Methode der Planung einer Industriestadt durch die Unterteilung in homogene und deutliche Zonen war, die das tayloristische Konzept für industrielle Produktion simulierte, dann ist die Multifunktionalität und die Einbindung die Notwendigkeit der Industriegesellschaft und ihren neuen anti-zoning Gebieten. Neben diesen Möglichkeiten erlauben die Computer auch ihre Realisation. Interaktive Beleuchtungssysteme, Informationen, Geräusche und Kontrollen, die der Stadt die neuen aktiven, lebhaften, gemeinschaftlichen und veranstaltungsreichen Teile zurückgeben.

Die Natur, welche auf dieses Landschaftskonzept blickt, ist nicht mehr dieses formale oder freie oder nicht einmal das der Meister des Organischen. Es ist viel komplexer geworden, sehr viel schlechter, sehr viel versteckter, wie es schon Heraklit gesagt hat und es auch von den Architekten mit dem anti-romantischen Auge durch die neuen Formalismen der zeitgenössischen Wissenschaft herausgefunden wurde (Bruchstücke, DNA, Atome, die Sprünge eines sich ausbreitenden Universums, der Zusammenhang zwischen Leben und Materie.) Mit anderen Worten die Kategorien der Komplexität. Die Figuren der Flüsse, der Wellen, der Strudel, der Spalten, der Flüssigkristalle werden in diesem Zusammenhang geboren und die Flüssigkeit wird zum Schlüsselbegriff. Sie beschreibt die konstante Mutation der Information und stellt Architektur neben die höchst entwickelten Grenzen des Bioingenieurwesens für die neuen fruchtbaren Gebiete der Überlappung, wie die Morphogenese, Biotechnologie usw.

Das entscheidende Projekt ist vielleicht eines der Ausschlüsse beim Wettbewerb für die Kirche 2000 in Rom. Ein Vorschlag, der die Kirche wie einen irdischen Tanz zwischen Kontinentalplatten sieht, die das Land deformieren und sich im Zickzack- Muster eines Canons gliedern, das an ausgespülte Schluchten erinnert, die durch die Wasserläufe in den weichen Felsen gegraben wurden.

Einer der häufigsten Kritikpunkte an der neueren Architekturforschung ist der, welcher an den `veröffentlichten und kommunikativen` Modellen haftet, die es mit sich bringen, die Wahrheit von der Herstellung von Gebäuden und der Konstruktion zu nehmen. Die Nachrichten der Industrieepoche waren erklärend, behauptend und sicher. Denken wir nur an die Werbung. Die Werbung der Industriegesellschaft versuchte die Güte des Produktes durch seine Charakteristika zu zeigen, die Informationsgesellschaft dagegen überträgt `eine Erzählung`, eine Geschichte des Produktes, die die absolute Garantie gibt, dass das Produkt funktioniert. Im einen Fall scheint die Nachricht objektiv zu sein, in anderen subjektiv und ersetzt von bestimmten Mechanismen des ó Grund und Folge ó die dynamischen Bilder und die polidirektionalen Bilder von rhetorischen Figuren.

Der gleiche Prozess taucht in der Architektur auf: anstelle einer absolut objektiv logischen Darstellung (Separation der Struktur und des Inhalts, Zusammenhang zwischen innerer Funktion und äußerer Form, Teilung in Zonen passend zu den verschiedenen Gebräuchen) setzt man eine Erzählung. Ein Gebäude ist nicht mehr nur gut, wenn es funktioniert und effizient ist, also wenn es eine Maschine ist, es muss außerdem noch mehr können. Unter anderem was gerade benötigt wird, auch Symbole, Geschichten, aber es muss erzählen können und noch mehr geben können. Können wir uns hinstellen und an eine andere Ethik, an eine andere Moralität appellieren? Vielleicht ist ein weiteres Mal nur das `Wie` die zentrale Frage. Das kommunikative Moment kann sicherlich das der großen Disney-Hotels sein, mit Schwänen, sieben Zwergen und Cowboyhüten, aber es kann auch nicht einer künstlichen Applikation von Formen und symbolischen Inhalten einer schuhkartonartigen Architektur fremd sein. Es kann eine Erzählung sein, die die eigene Essenz des Gebäudes durchdringt und sofort in ihren charakteristischen Fasern keimt. Mit anderen Worten ist es nötig zu betrachten, `Was` Kommunikation eigentlich verlangt. Wir glauben nicht, dass es nur möglich ist die schwachen, halbherzigen, vielleicht sogar diktatorischen oder monopolitischen Feiern von wirtschaftlicher und politischer Macht zu verfolgen, sondern auch ein neuen Sinn des Empfindens.

Das entscheidende Projekt hierzu ist vielleicht in Helsinki, wo ein neues Museum, das durch die Überlagerung der Sehnerven im Gehirn entsteht, entworfen worden ist. Die Architektonische Metapher ist auch auf die rhetorische Gestalt mit dem selben Namen angewendet worden. Dies war so erfolgreich, dass die Bezeichnung in den eigentlichen Namen des Museums überging.

Ein interessanter Punkt ist, dass die Überwindung der alten Diktate des Zusammenhangs, des organischen und des einheitlichen in den meisten Fällen einen größeren Erfolg liefern, exakt aus dem Grund der gelobten Funktionalität. Durch das Zerstören der Diktate befreien sich in der Tat die unterschiedlichen Komponenten der Architektur und sie finden häufig eine ausgefülltere und genauere Lösung für jede Komponente des Spiels. Der Zusammenhang von dem urban space und der konzeptionellen und expressiven Forschung des Bildes, der Organisation der unterschiedlichen Nutzungen, die Optimierung der technischen Geräte, jedem gelingt es, häufig eine viel höhere Effizienz beizubehalten, wenn er einmal aus dem Käfig der letzten Bestimmung des innewohnenden Zusammenhangs befreit. Sozusagen ist die heutige Architektur zutiefst und eindringlich anti-kahnisch. Aber Moment, das soll nicht heißen, einen der wichtigsten reflektierten Punkte des Jahrhunderts in dieser Erfahrung zu verleugnen, vielmehr soll der Abstand von uns gezeigt werden. Um zu einem Beispiel zurückzukehren, vergleichen wir von einem puren funktionalen Standpunkt aus eine Arbeit, die dieses neue Gefühl von `Abspaltung` und `Freiheit` der unterschiedlichen Komponenten einschließt. Eine Arbeit, die immer noch versucht, die verschiedenen Sphären `zusammenzuhalten`. Vielleicht werden wir mit Erstaunen feststellen, dass sie hinter der entscheidenden Rationalität Ineffizienz und beachtlichen Abfall verbergen. Vielleicht ist es wahr: Gebäude zu konstruieren, die die verschiedenen Sphären freisetzten, kosten wenig mehr oder auch viel mehr. Aber wenn einst die Konstruktion der entscheidende Punkt war, so sind die Konstruktionskosten heute sekundärer Faktor neben vielen anderen Kosten (wie Einrichtung, Verwaltung und Instandhaltung).

Einen guten Vergleich liefert die Ebene, die Bilbao und Barcelona verbindet und ein möglicher `objektiver` Vergleich zwischen den beiden Museen. Vergleichsparameter sind: Effizienz in Beziehung zur Stadt, Flexibilität des Museums als System, Gebrauch und Größe der Nebenfunktionen, Beibehaltung der Kosten, Unterhaltungskosten, Anzahl der Besucher usw..

Erst alle diese Modifikationen zusammengenommen, führen zu einer differenzierten Substanz im Zentrum der Architekturforschung und das heißt in die eigentliche Vorstellung von Raum. Durch den Gebrauch einer synthetischen Formel können wir uns von dem `organischen Raum` zu einem neuen Konzept `systematisierter Raum` bewegen. Versuchen wir dies erneut zu erörtern.

Dem Gefühl der 20er Jahre und der Neuen Objektivität nach, wurde ein direkter Zusammenhang zwischen dem Raum, also dem organischen Raum, und seiner Funktion gedacht (die Bedeutung, die diesem Ausdruck zukommt, ist verbunden mit der traditionellen Medizin, welche an der Tatsache festhält, dass ein Organ mit einer ganz `bestimmten` Aufgabe verbunden ist). Aufgrund dessen war das Zentrum der Innenraum, die Idee des Innenraumes als Motor für die Architektur. Nun ist es genau diese Idee, die de facto modifiziert und sehr verbessert wurde. In den letzten zehn bis fünfzehn Jahren wurde eine Raumkonzeption eingeführt, die als Motor eine konkrete Innen-Außen-Idee vertritt, welche den öffentlichen Raum genauso zum fundamentalen Element der Architektur macht. Manchmal sprechen wir von vuotometrico (metrische Leere): Architektur ist gemacht mit Einvernehmen der Formung des Raums, das innere Leben greift selbstverständlich in das äußere über.

Vielleicht lässt eine kontinuierliche Arbeit, die gerade in Kärnten gebaut wird, keine Zweifel offen. Innen und Außen sind gestrichen, wie eine bestimmte Richtung eines kontinuierlichen Flusses, der sich um sich selbst dreht.

Abschließend ist zu sagen, dass auf mindestens 3 Substanzen Wert gelegt werden muss, die als Motoren der momentanen architektonischen Erneuerungsbewegung gelten.

Die erste ist eine neue Erkenntnis der Bruchstückhaftigkeit der städtischen Landschaft, die gleichzeitig Möglichkeit und Grund für viele aktuelle Projekte ist. Die `brown areas` sind ein Gebiet von Möglichkeiten, so sollte es nicht verwunderlich sein, dass ästhetische Forschung existiert, das ist beides deckungsgleich und konsequent. Eine Forschung, die auf Vitalitätsmerkmalen der neuen zeitgenössischen Bauplätze basiert. Die diese umwandelt, wie es schon jede wahre Architektur gemacht hat, in ein neues ästhetisches Empfinden und eine andere vorgestaltete Stadt darstellt.

Die zweite Substanz dreht sich um das Konzept der Landschaft als ein großes Beispiel für zeitgenössische Architekturforschung, welche die Beziehung zwischen Architektur und Natur wieder zurück ins Spiel bringt. Die Architektur betrachtet die Natur zusammen mit den Wissenschaftlern und sucht in dem schweren, komplexen Chaos neue Strukturen der Umsetzung.

Die dritte Substanz ist die, die den Raum als `System` konzipiert und nicht wie ein Mechanismus, der nur das Innere eines Gebäudes betrachtet. Raum als System heißt die Beziehung der Körper und zwischen den Körpern, in welche die Gebäude aufgeteilt sind. Nicht, weil es `gefällt`, aber um dem urbanen Raum zu erlauben, ein lebhafter Teilnehmer der verständlichen und kontinuierlichen Beziehung zu sein, verbindend zwischen Gebäudearchitektur und Innenarchitektur/Einrichtung. Das haben wir in der Titulierung der ersten Ausgabe der Informatik ó Revolution Reihe gesagt: < Hyperfunktionalität bedeutet Interaktivität >.

Diese Substanzen finden ihre Begründung und ihre Instrumente in der Informationstechnologie. Natürlich bedeutet Informatik nicht - und niemand kann mehr so banal sein zu denken - , dass man heute am Computer entwirft, wenn wir in einer epochalen Umbruchsphase leben. Die Gebiete befreien sich, suchen eine engere Beziehung zu der Einrichtung, denken an eine Architektur wie ein Hybrid aus Natur, Landschaft und Technologie; suchen Räume wie komplexe Systeme immer weiter verbreitet, denn Informatik hat verändert und verändert gerade unser Dasein auf der Welt und hat unserer Zukunft neue Möglichkeiten eröffnet.

Ñ Die neue Zeit ist eine Realität; existiert unabhängig von dem Grund, ob wir es akzeptieren oder nicht. Sie ist weder besser noch schlechter als irgendeine andere Zeit, es ist einfach ein Zeitraum und ist in sich selbst unabhängig von Werten. Das was wichtig ist, ist nicht das `Was`, aber das `Wie` ". Das Wie ist unser.

Many Thanks to Andreas Fauner for his translation in German
andreasfauner@hotmail.com

La derivation du mot 'substance' vient de Eduardo Persico. Concluant sa 'Profezia dell'architettura' il disait:
" Depuis un siècle l'histoire de l'art en Europe n'est pas seulment une série d'actions et de réactions particulières mais un mouvement de conscience collectif.
Reconnaitre cela signifie trouver l'apport de l'architecture actuelle. Il ne compte pas que ce preconcepte soit renié par ceux qui devraient le defendre, ou trahie par qui, plus vainement le craigne: il stimule quand meme, la foie secrète de l'époque. 'Substances de choses désirées'. "

Dans Persico, Pagano, Terragni, Venturi, Argan, Giolli il y avait une tension vers 'substances' qui concernaient la semplification et la standardisation des procès industriels, la réponse aux thèmes des services, de l'urbanisme, la recherche d'un ésthetique abstrait, élèmentaire, igienique. Outre les rèves métaphisiques, mediterranéens, autochtones il fallait favoriser une culture qui se rapprochait de cet peninsule à l'Europe. Il y avait, dans cette 'substance de choses désirées', la tension à la modernité, à la transformation des crises du monde en valeurs ésthetiques et éthiques, dans le meme temps où l'architecture pouvait cultiver et manifester.

Le thème de fond de cet écrit est le renouvelement de l'architecture que nous vivons depuis ses dernières années et dans lequel cette revue s'incère, ce n'est pas juste un facteur de gout, de mode, de langage mais de nouvelles substances qui s'affirment petit à petit accompagnées par de nouvelles crises et opportunités.

Lorsque nos accadémiciens attaquent les aspects publicitaires, ludiques, comunicatifs, spectaculaires, fragmentaires des recherches contemporaines il semble qu'il se reproduit le meme paradoxe et le meme malentendu entre la generation Art nouveau et les representants de la New Sachlichkeit. En apparence on attaque une ésthetique, en réalité on s'oppose à une tension au renouvelement, au changement, à la prise de conscience d'une differente vision du monde.

Or, nous savons que la société industrielle a été substituée par une société de l'information qui change et qui est entrain de changer complètement les règles de jeux, de tous les jeux, y compris ceux de l'architecture. Si en premier (la société industrielle) le centre propulseur était la grande industrie et la machine, en deusième (la société de l'information) se sont les lieux du tersière: la machine d'aujourd'hui est l'ordinateur et son carburant sont les systèmes de formalisation, de transmission et de developpement des informations. Si les grands riches étaient les industriels, aujoud'hui se sont les producteurs non pas du hardware, mais du software du software. William Gates enseigne. Ceux ci on le sait : au moins depuis que Alvin Toffler écrivit sa Troisième vague. Mais aujourd'hui nous començons à comprendre coment cette onde est entrain de transformer notre territoire disciplinaire.

Començons par un phénomène macroscopique comme les 'brown areas' ou les éspaces abandonnés. La société d'information a toujours moins besoin de grandes portions de terrains, en particulier si elles sont disloquées dans la ville, pour produire des biens manufacturiers. Le végétal que nous achetons au supermarché est à 90 % 'information', de meme sont les élèctroménagers ou les automobiles et toujours plus de personne produisent des biens qui sont 'pures' informations. La production se déplace dans les bureaux, dans les universités, dans les centres de recherche mais aussi dans des endroits un vrais semblable come les lieux d'habitations, les lieux de commerce ou de divertissemnets. De moins en moins le 'lieu' devient un facteur important.

Dans ce procès qui investit tout le monde occidental les éspaces se libérent des usines (qui peuvent devenir toujours de plus en plus petites, moins poluentes) et de grandes ressources sont remises en jeu, surtout celles abbandonées par la production industrielle.

Planifier aujourd'hui dans ses lieux implique une profonde reconsideration de la ville et de son fonctionnement et ouvre de nouvelle voix de recherche ésthetique et expressive. Les categories tipe-morfologiques des analyses urbaines des année soixante et sioxante dix (derivées de l'étude de la ville consolidée et structurée) résultent toujours plus flou si elles sont utilisées comme parametres de projects, alors que ils emergent des façons de regarder la ville recourant à la complexité, à l'échange, à l'entrelacs entre éspace, architecture et milieu. C'est tout naturel que les architectes s'éloignent de la metaphisique de De Chirico' d'une ville par archétype fixe dans la mémoire, pour regarder les recherches des artistes plus attentifs aux phénomènes de stratification, de reduction, d'ibridation : aux sacs ou aux gerçures de Burri, aux manifestes écorchés de Rotella, au néo-expressioniste americain de Pollock ou de Rauschenberg et naturelement au front plus dure de la Pop-Art ou de l'Art pauvre. L'architecture s'insinue dane les mailles de l'existant, use et relance les objects prexistant comme des ready-made, cré avec ses articulations dinamiches espaces interstitels 'entre' nouveau et existant. Mais outre les choix expressifs, ou des 'férailles contourbées' qui effrayent, c'est une idée differente de l'architecture pour la ville qui s'affirme. Regardant les oeuvres plus reucitent l'idée est de les définir operations de urbanscape. Se sont de grandes oeuvres de nouvelles reflèxions de la ville, de ses intersections, de ses flux dinamiques, de ses liens complèxes.

Deux oeuvres clef : une est à Bilbao : apparament c'est un exercice plastique sur la tragectoire futuriste, réellement c'est une nouvelle intersection urbaine qui crée des éspaces civiles ; la seconde est à Tourcoing - une apparente conservation de batiments prexistants que dans les faits invente un nouvel éspace interstitiel entre une nouvelle toiture et les toits prexistants en une vision mediatique, multimediale fluidement digitale de cassures piranisiennes.

Le paysage comme fondamentale paradigme de la création de l'architecture est devenu, aussi grace à ce front de reflexion sur la réduction, mot de reference. L'homme de la civilisation post-industrielle et élèctronique peut refaire les comptes avec la nature parce-que si l'industrie manufacturière devait dominer et utiliser les ressources naturelles, celle des informations peut les valoriser.
Au moins dans les pays technologiquements avancés, ce change structurel de direction ouvre l'opportunité à une 'rèparation' de portée historique. Dans les zones construitent avec un taux de densité elevé nous pouvons injecter maintenant vert, nature, équipement pour le temps libre. Mais attention : il ne s'agit pas de circonscrire et cloturer des zones vertes, en les opposant à celles résidentielles, tertières, directionnelles comme c'était dans la logique des villes industrielles d'organiser en divisant. Il s'agit au contraire de créer nouveaux morçeaux de villes integrées où interagissent une forte présence de la nature et un ensemble d'activités de la société de l'information. Meme dans ce cas les instruments changent. Si, le zoning était la façon de planifier la ville industrielle attravers zones divisées entre elles, homogène et distincte, division qui simulait le concepte tayloristique de la production industrielle, la plurifonctionalité et l'integration sont devenues la necessité de la ville de l'information et de ces nouveaux éspaces anti-zoning. L'informatique outre à créer ces opportunités permet aussi la realistion. Les systèmes interactifs de l'illumination, de l'information, du son, du controlle qui rendent les nouveaux lambeaux de la ville actifs, vivaces, participants, riches d'evenements.
Cette conception du paysage que la nature regarde n'est plus celui floréale ou liberty et non plus celui des maitres de l'organicisme. Elle deviene beaucoup plus complèxe, beaucoup plus méchante, beaucoup plus 'cachée', comme disait déjà Eraclite, et elle est aussi sondée par des architectes avec un regard anti-romantique attravers de nouveaux formalismes de la science contemporaine (les fressures, le dna, les atomes, les sauts d'un univers qui s'étend, le rapport entre vie et matière). En somme la catégorie de la complèxité. Naissent dans ce contexte les figures des flux, flux de l'onde, flux des groupes, flux des creuvaces, flux des cristaux liquides et la fluidié devient le mot clef. Elle decrit le changement constant des informations et confronte l'architecture avec les frontières de recherche plus avancées de la biologie à l'ingegnerie aux nouveaux éspaces fertiles en superposition comme la morphogenese, la bioingegnerie, eccetera.

L'oeuvre clef est peut etre un des éliminés du concours de l'église 2000 à Rome. Une idée qui voit l'église comme un ballais tellurique comme des morceaux qui plissent le terrain et qui s'articule autour d'un canyon zigzagant qui renvoit aux gorges creusées par les cours d'eau dans un territoire calcaire.

Une des critiques souvent adressée à la recherche de la nouvelle architecture est celle d'aderer à des modèles 'publicitaires et communicatifs' qui implicitement enleveraient 'vérité' à la fabrication du batiment et à la construction. L'observation est sans doute pertinante, pour répondre il faut se demander qu'est il advenu ses dernières trente années dans le grand secteur de la communication.

Les messages de l'époque industrielle étaient déclaratifs, assertis, certains. Pensons à la publicité. Celle de la société industrielle cherchait de démontrer la bonté du produit attravers ses caractéristiques, tandis que celle de la société d'information transmet une 'narration'une histoire du produit, étant absolument évident que le produit fonctionne. Dans un cas le message à tendance à etre objectif et dans l'autre subjectif et il substitue aux mécanismes certe de 'la cause et de l'effet' les images dinamiques et polidirectionnelles des figures réthoriques.

Le meme procès se produit en architecture : à la representation de logique absolument objective (séparation de structure et remplissement, cohérance entre fonction interne et forme externe, division en zone congrue aux differents usages) il se substitue une narration. Un batiment n'est pas bon seul s'il fonctionne et s'il est efficient, ensomme c'est une machine, mais il doit dire et doit donner plus. Entre autre, lorsque cela sert, meme des symboles et des histoires. Nous pouvons nous obstiner et s'appeler à de différentes éthiques et à une différente morale ? Peut etre, encore une fois, fondamentale est seul le 'comme'. Le moment communicatif, certe, peut etre celui des grands hotel disneyens avec des cygnes, sept nains et chapeaux de cow-boy, mais il peut meme ne pas etre une application mal fait de formes de contenues simboliques à une architecture en forme de boite étrangere à elle meme. Cela pourrait etre une narration qui envahie l'essence meme du batiment et s'unit intimement dans ses fibres.

Ensomme il faut voir 'que' communication se veut et nous croyons que nous pouvons non seulment pousuivre la célébration asthmatique du pouvoir, politique ou économique, peut etre dictatoriale ou monopolistique, mais aussi un nouveau sentir.

L'oeuvre clef est peut etre à Helsinki où un nouveau musé est conçu attravers la supperposition que les nerfs optiques ont dans le cerveau. La metaphore anatomique se supperpose à l'omonime figure réthorique. L'operation est tèlement bien reussite qu'elle a decretée le nom attribuée au musé.

Un fait interessant est que le franchissement des vieux 'diktat' de cohérances, des vieux 'diktat' organiques et unitaires dans les cas plus reussit porte à un succès majeur propre à l'ovation de la fonction. En effet cassant les 'diktat' se libèrent les divers composants de l'architecture et on essaye souvent reussissant de trouver une plus aderante et pleine résolution à chacune des composantes en jeu. Le rapport avec l'éspace urbain, la recherche de la conception et de l'expression de l'image, l'organisation des divers usages, les moyens plus éfficaces de constructions les apparats technologiques souvent reussissent à obtenir, chacun, un degré d'efficience beaucoup plus élevé si liberé des cages d'un dernier destin de coherance émanante. Dans cela l'architecture d'aujourd'hui est profondament et visseralment anti-kahnienne. Et, cela, attention, ne veut pas dire ne pas reconnaitre dans cette experience un des grands points de reflexion du siècle, mais reveler en plein la distance. Allant vers une simplification, comparons du point de vue 'fonctionel' une oeuvre qui adehere à ce nouveau sentiment de 'séparation' et de 'liberté' des divers composants avec une qui essaye de garder 'unit' les différentes sphères. Nous découvrirons peut etre avec surprise que derrière l'apparante rationalité se cachent ineficience et grand gaspillage. Peut etre est ce vrai : constriure des oeuvres qui séparent les différentes sphères coute un peu, beaucoup, ou meme beaucoup plus. Mais si une fois la construction était le facteur décisif aujourd'hui comme cela ce sait le cout de la construction est une fraction secondaire par rapport à tant d'autres couts (des implants, de gestion de manutention ecc).

Une comparaison utile advient sur ligne qui unit Barcelone et bilbao et sur une possible comparaison 'objective' entre les deux recents musés. Les paramètres en jeu : efficience dans le rapport avec la ville, flexibilité utilisation et dimention des éspaces de circulation 'accessoir', cout de l'entretien, cout de gestion, nombre de visitateurs, ecc.

Or l'ensemble de ses modifications portent à une difference substantielle dans le centre de la recherche architecturale c'est à dire dans l'idee d'espace. Utilisant une formule sintetique nous dirons que de l'idée 'éspace organe' nous passons à une conception 'd'espace système'. Essayons, à nouveau, de se comprendre.
Dans les années vingts et dans la Nouvelle Objectivitée se poursuivaient un rapport directe entre un éspace donc un 'organe spatial' et sa fonction (avec une signification, donné à ce terme, associable à celui de la medecine traditionelle dans lequel on soutient qu'un organe est lié à une « certaine » mansion). Voilà pourquoi le centre était l'éspace interne, l'idée d'éspace interne comme moteur de l'architecture. En fait maintenant c'est cette idee qui c'est modifiée, et très anrichie. Une conception de l'éspace c'est impregnée avec force depuis ces dix quinzes dernières années et qui a comme moteur une idée d'interne-externe qui fait de l'éspace publique un élèment fondamentale de l'architecture. Certaine fois nous avons parlé de « videmetrique »: l'architecture est faite en accord avec l'éspace qu'elle détermine, la vie interne se déplace avec naturel dans la vie externe.
Une oeuvre dans la Carinzia ne laisse aucun doute. L'intérieur et l'extérieur sont annulés comme entités distinctes dans un flux continu qui tourbillonne autour d'eux memes.

En conclusion au moins trois substances doivent etre prises en considération comme moteur du renouvelement architectural dans lequel nous vivons.

La première est une nouvelle connaissance du paysage fragmentaire métropolitain, qui représante une occasion et une raison de beaucoups de projets d'aujourd'hui. Les 'brown areas' ou les éspaces abandannés, représentent un champs fondamental d'opportunité et il ne faut pas s'émerveiller s'il existe une recherche ésthetique à d'elle congruente et consequente. Une recherche qui se base sur les caracteristiques de la vitalité de ses nouveaux lieux contemporains. Cette recherche transforme ses lieux, comme à toujours fait la vraie architecture, en de nouvelles sensations ésthetiques, et représante et imagine une ville différente.

La seconde substance tourne autour du concept de paysage, comme paradigme de la recherche architectonique contemporaine qui remet en jeu les rapports entre architecture et nature. L'architecture regarde la nature et la science et recherche dans le difficile, dans le complèxe, dans le tourmenté, dans l'apparant caos, nouvelles structures pour se faire. La troisième substance est celle qui conçoit l'éspace « comme système » et non comme un mecanisme qui considère seul l'interieur du batiment. Espace comme système veut dire penser à un ensemble strictement....la relation des corps et entre les corps par lequel se fragmentent les batiments. Non parce que cela « plait », mais pour permettre à l'éspace urbain d'etre vivement prèsent dans un rapport mutable et constament lié à l'architecture du batiment et de son milieu. Nous l'avons dit intitulant le premier volume de la révolution informatique : HyperArchitecture veut dire interactivité.

Ses substances trouvent dans l'informatique en meme temps la cause et l'instrument. Informatique, naturelment, ne signifie pas « dessiner sur ordinateur » comme quelques persones pensait il y a quelques temps mais que l'on vit dans une phase de changement historique. Les éspaces se libèrent, on recherche un rapport plus étroit avec le milieu, on pense à l'architecture come mélange entre nature, paysage et technologie, on recherche des éspaces comme systèmes complèxes toujours plus interactifs parceque l'informatique a changé, est entrain de changer notre etre au monde et a ouvert de nouvelles possibilitées à notre future.

Mies Van Der Rohe, finissant le congrès de Werkbund à Vienne en 1930, disait : « Le nouveau temps est une realité ; il existe indépendament du fait que nous l'acceptons ou nous le refusons. Il n'est ni meilleur ni pire de n'importe quel autre temps, c'est simplement réel et ensoi indifferent aux valeurs. Ce qui importe n'est pas « qu'est ce que » mais uniquement et seulement « le comme ». Le comme est notre.

Many Thanks to Carloine Domestico for her translation in Franch
caroline.d@libero.it

Traducción al castellano de la traducción inglesa del texto original
en italiano de Antonino Saggio realizada por Alicia Guerrero Yeste (¿btbW).

La palabra "substancia" procede de Eduardo Persico. En la conclusión a su Profezia dellíarchitectura dijo: "Durante un siglo, la historia del arte en Europa no ha consistido meramente en una serie de acciones y reacciones concretas sino en un movimiento de conciencia colectiva. Reconocer esto significa descubrir la contribución de la arquitectura actual. Y no importa si esta premisa es negada por aquéllos que más deberían defenderla, o traicionada por aquéllos que, en vano, más la temen. Todavía agita la fe secreta de la era igualmente. La substancia de las cosas que anhelábamos". ("La profecía de la arquitectura" es el título de una conferencia que Persico dio en Milán en 1935; vid. Edoardo Persico,Tutte le opere, editado por G. Veronesi, Edizioni di Comunità, Milán, 1964). En Persico, Pagano, Terragni, Venturi, Argan y Giolli, había una inclinación hacia "substancias" relacionadas con la simplificación y estandarización de los procesos industriales; las respuestas a cuestiones referentes a proyectos de vivienda pública, servicios, planificación urbana; la búsqueda de una estética elemental y higiénica. Más allá de los sueños metafísicos, clásicos, mediterráneos e indígenas, debe promoverse una cultura que acerque a esta península a Europa. Había, en "esta substancia de las cosas que anhelábamos", la lucha hacia la modernidad, hacia la transformación de las crisis del mundo en valores éticos y estéticos en un tiempo en el que la arquitectura podría cultivarse y manifestarse. El tema básico de este texto es que la renovación de la arquitectura que hemos estado experimentando en los pasados años, en la cual esta publicación también está implicada, no es meramente una cuestión de gusto, moda o idioma sino que, de hecho, se están afirmando nuevas substancias y, con ellas, nuevas crisis y oportunidades.

Cuando nuestros académicos atacan la publicidad, frívolos, comunicativos, espectaculares o fragmentarios aspectos de nuestra investigación contemporánea, nos parece volver de vuelta a las antiguas confusiones y la misma paradoja de la generación del Art Nouveau cuando se vieron confrontados con los representantes de la Neue Sachlichkeit. Aparentemente, una estética está siendo atacada. En realidad, la oposición se hace contra una tendencia de renovación, de cambio, hacia la consecución de la conciencia de una visión diferente del mundo.

Sabemos que la sociedad industrial ha sido reemplazada por una sociedad de la información que cambia y está cambiando completamente las reglas del juego, incluyendo las de la arquitectura. Si, en la primera, la dinamo era la gran industria y la máquina; en la segunda, son los lugares del sector terciario. La máquina de hoy es la computadora y su combustible son los sistemas de formalización, transmisión y desarrollo de la información. Si antes las grandes fortunas fueron las de los industriales; hoy son las de los productores, ni siquiera de los de hardware, sino de software para software. William Gates enseña esto. Esto ha sido bien conocido al menos desde que Alvin Toffler escribió The Third Wave. Pero hoy hemos empezado a entender cómo esta ola está transformando el terreno de nuestra disciplina.

Empecemos con un fenómeno macroscópico como las "brown areas". La sociedad de la información tiene cada vez menos necesidad de extensión de tierra, particularmente si se radica en la ciudad, a fin de producir bienes manufacturados. Los vegetales que adquirimos en el supermercado son un 90% de "información"; lo mismo, en mayor porcentaje, es aplicable a los electrodomésticos o los automóviles y cada vez más y más gente produce bienes que son "pura" información. La producción no sólo se está transfiriendo a las oficinas, universidades y centros de investigación sino también a lugares impensables como los hogares y centros comerciales o recreativos. El "lugar" concreto en sí mismo está transformándose en un factor de menor importancia gradualmente.

En este proceso, que afecta a la totalidad del mundo occidental, hay áreas que se ven liberadas de las fábricas (que podrían paulatinamente reducir su tamaño y ser menos contaminantes y destructivas) y los grandes recursos están siendo de nuevo puestos en juego, en primer lugar aquéllos abandonados por la producción industrial.

Diseñar hoy dentro de estas áreas implica una profunda reconsideración de la ciudad y su funcionamiento, abriéndose a nuevos métodos de investigación tanto expresiva como estética. Las categorías de tipo morfológico para analizar la ciudad de los sesenta y setenta (derivados del estudio de una ciudad consolidada y estructurada) han ido haciéndose más y más vagas e indefinidas si se usan como parámetros de diseño, mientras que emergen los métodos de mirar a la ciudad, los cuales examinan la complejidad, intercambio e interconexión entre la arquitectura y el entorno. Es natural que los arquitectos se hayan separado de la metafísica de De Chirico óde una ciudad de arquetipos fijados en la memoria- para hallar artistas más atentos a los fenómenos de estratificación, residualidad e hibridación; hacia la arpillera y grietas de Burri, los carteles desgarrados de Rotella, el neo-expresionismo americano de Pollock o Rauschenberg y, obviamente, los poderosísimos frentes de batalla del Pop Art o el Arte Povera. La arquitectura se insinúa a sí misma en el tejido de la existencia. Usa y relanza objetos pre-existentes como ready-mades. Con sus dinámicas declaraciones, crea espacios en las fracturas "entre" lo nuevo y lo que ya existe. Pero más allá de las elecciones de expresión, o el terrorífico "fragmento de acero retorcido", se está reconociendo una idea muy diferente de la arquitectura para la ciudad. La consideración de los trabajos más logrados conduce a su definición como operaciones de urbanscape. Se trata de grandes trabajos de re-pensamiento de la ciudad, sus intersecciones, sus flujos dinámicos, sus enlaces complejos.

Hay dos trabajos clave: uno es Bilbao óaparentemente un ejercicio plástico de trayectoria futurista, en realidad una nueva intersección urbana que crea nuevos espacios cívicos; el segundo es Tourcoing óuna aparente conservación de estructuras pre-existentes que de hecho inventa un nuevo espacio intersticial entre un nuevo techo y los techos pre-existentes en una mediatizada, multimediática, fluida visión digital de piranesianos barrancos tortuosos.

El paisaje como el paradigma fundamental de la creación arquitectónica se ha transformado, gracias también a este movimiento de reflexión sobre la residualidad, en una palabra de referencia. El hombre de la civilización post-industrial y electrónica puede restablecer sus cuentas con la naturaleza ya que, si las industrias fabriles dominaron y explotaron los recursos naturales, las industrias de la información pueden apreciarlas y valorarlas. Al menos en los países tecnológicamente avanzados, este estructural cambio de dirección abre la oportunidad para una "compensación" de proporciones históricas. En zonas frecuentemente construidas en muy alta densidad, pueden insertarse ahora zonas verdes y equipos recreativos. Pero esperen: esto no significa delinear y vallar las zonas verdes para colocarlas frente a aquéllas destinadas a vivienda, servicios y oficinas como se hizo según el raciocinio de organización divisoria de la ciudad industrial. Por el contrario, esto significa crear nuevas piezas de una ciudad integrada donde, junto con a una gran presencia de la naturaleza, ese interactivo grupo de actividades de la ciudad de la información se halla también presente. Las herramientas también cambian en este caso. Si la división por zonas fue el método para planear la ciudad industrial a través de la división en zonas homogéneas y distintas, emulando el concepto tayloristico de producción industrial, ahora la multi-funcionalidad y la integración se han transformado en las necesidades de la ciudad de la información y sus nuevas áreas anti-zoning. Aparte de crear estas oportunidades, las computadoras también permiten su realización. Los sistemas interactivos de iluminación, sonido y controles que hacen que estas nuevas partes de la ciudad sean activas, bulliciosas, participatorias y ricas en eventos.

La naturaleza a la que este concepto de paisaje dirige su mirada ya no es floral, o art déco, ni siquiera la de los maestros del organicismo. Se ha transformado en algo mucho más complejo, mucho más mezquino, mucho más "escondido", como una vez dijo Heráclito, y está también siendo investigado por los arquitectos con un ojo anti-romántico a través de los nuevos formalismos de la ciencia contemporánea (fractales, ADN, átomos, los saltos del universo en expansión, la relación entre la vida y la materia). En otras palabras, las categorías de la complejidad. Las figuras de flujos, olas, remolinos, fracturas y cristales líquidos han nacido dentro de este contexto. La palabra clave aquí es Fluidez, que describe la constante mutación de la información y alinea a la arquitectura con las fronteras más avanzadas desde la ingeniería biológica a las nuevas fértiles y superpuestas áreas de la morfogénesis, bio-ingenieria...etc.

El trabajo clave aquí sería uno de los proyectos desestimados en el concurso para la Iglesia del Año 2000 en Roma. Un proyecto que vio la iglesia como una danza terrestre entre placas continentales que deforman el suelo, modeladas según un cañón zigzagueante que recuerda la erosión que las olas de agua realizan sobre la roca blanda.

Una de las críticas que frecuentemente se han dirigido a la nueva investigación arquitectónica es el de adherirse a modelos de "publicidad y comunicación" que implícitamente separan a la "verdad" del edificio y la construcción. Esta observación es, indudablemente, pertinente. Para responderla, necesitamos preguntarnos a nosotros mismos qué ha pasado exactamente en los últimos treinta años en el vasto sector de las comunicaciones.

Los mensajes de la era industrial eran declaradores, asertivos y ciertos. Pensemos en la publicidad. La publicidad de la sociedad industrial intentó demostrar la bondad del producto a través de sus características. La publicidad de la sociedad de la información, por otro lado, transmite "una narración", una historia del producto, tomando absolutamente por hecho que el producto funciona. En un caso, el mensaje tiende a ser objetivo; en el otro, subjetivo, sustituyendo ciertos mecanismos de "causa y efecto" con las imágenes dinámicas y polidireccionales de las figuras retóricas.

El mismo proceso ocurre con la arquitectura: en lugar de la representación de una lógica absolutamente objetiva (separación de estructura y contenido, coherencia entre función interior y forma exterior, división en zonas apropiadas para diferentes usos) se sustituye una narración. Ahora un edificio ya no es bueno solamente porque funciona y es eficiente, sino que debe dar y decir más; incluso símbolos e historias cuando puedan ser de utilidad. ¿ Podemos rechazar cambiar de opinión y reclamar una ética diferente, una nueva moral? Quizás, una vez más, la pregunta principal sea simplemente "cómo". El momento comunicativo podría ciertamente ser ése de los grandes hoteles Disney, con cisnes, siete enanitos y sombreros de cow-boy pero también podría no ser una aplicación artificial de contenidos y formas, simbólico de una arquitectura amazacotada ajena a esto. Podría ser una narración que impregna la esencia misma del edificio e intimamente arraiga en su fibra. En otras palabras, necesitamos que ver "qué" comunicación es la deseada y creemos que es posible no sólo seguir a la débil, indiferente celebración del poder económico o político, quizás incluso dictatorial o monopolizador, sino también un nuevo sentido de sentir. El trabajo clave aquí podría estar en Helsinki, donde se ha concebido un nuevo museo, a través de la misma estructura en capas que los nervios ópticos tienen en el cerebro. La metáfora anatómica se sitúa sobre la figura retórica del mismo nombre. La operación ha sido tan exitosa que se ha confirmado en el propio nombre del museo.

Un detalle interesante es que superar los viejos dictados de las cualidades coherentes, unificadas y orgánicas en los casos más exitosos proporciona mayor éxito a causa de la elogiada funcionalidad. De hecho, al romper los viejos dictados, los diferentes componentes de la arquitectura son "liberados". A menudo una más completa y cercana resolución de cada uno de los componentes en juego es hallada. La relación con el espacio urbano, la búsqueda conceptual y expresiva en la imagen, la organización de los diferentes usos, los métodos de construcción más eficientes, la optimización de la maquinaria tecnológica tienden frecuentemente a obtener un mayor nivel de eficiencia mucho más alto si son liberados de la jaula de un destino final de inmanente coherencia. En esto, la arquitectura de hoy es profunda y visceralmente anti-Kahniana. Pero aguarden, esto no significa negarle a esa experiencia el haber sido uno de los más grandes puntos de contemplación de este siglo, sino sólo mostrar de manera total su distancia de nosotros. Volviendo a un ejemplo, comparemos ódesde un punto de vista estrictamente funcional- un trabajo arquitectónico que abraza este nuevo sentimiento de "cisma" y "libertad" de los diferentes componentes, con otro trabajo que todavía intenta unir las diversas esferas "unidas". Quizá descubriremos con sorpresa que, detrás de la aparente racionalidad, se esconden un gasto ostentoso e ineficacias. Tal vez es cierto: construir trabajos que liberan las diferentes esferas cuestan un poco, o quizá, mucho más. Pero si la construcción fue alguna vez el factor decisivo, hoy, como sabemos, el coste de la construcción supone un factor secundario con respecto a muchos otros costes (planta, uso y mantenimiento, etc.).

Una comparación efectiva podría ser establecida a través de la línea que une Bilbao y Barcelona y una posible comparación "objetiva" entre los dos recientes museos. Los parámetros en juego: eficiencia en la relación con la ciudad, flexibilidad del sistema de museo, uso y medida de los espacios de servicios, costo de mantenimiento, costo de gestión, número de visitantes, etc..

Ahora, la agrupación de estas modificaciones conduce a una substancial diferencia en el propio centro de la búsqueda arquitectónica y por ello en la idea de espacio. Utilizando una fórmula sintética podríamos decir que, nos alejamos de la idea "órgano / espacio" hacia el concepto "sistema / espacio". Intentemos explicar esto una vez más.

En el sentir de los años veinte y la Nueva Objetividad, se buscó una relación directa entre un espacio y su función, por lo tanto un "órgano espacial". (El significado dado a este término es el asociado con la medicina tradicional, que sostiene que un órgano está ligado a una tarea específica). Éste es el motivo por el que el centro era el espacio interior, la idea del espacio interior como motor de la arquitectura. Ahora es precisamente esta idea la que de facto se ha modificado y mejorado notablemente. A lo largo de los últimos diez ó quince años se ha introducido con fuerza un concepto espacial cuyo mecanismo es una idea aceptada de interior ó exterior que convierte al espacio público en un elemento fundamental en la arquitectura. A veces hemos hablado de vuotometrico: la arquitectura está hecha en concierto con el espacio al que da forma; la vida interior se desborda naturalmente hacia la vida exterior.

Quizá un continuo trabajo en proceso que se está construyendo en la región austríaca de Carinthia no deja dudas. El interior y el exterior se anulan como entidades distintas en un flujo continuo que vertiginosamente gira sobre sí mismas.

En conclusión, debe centrarse la atención en al menos tres substancias como conductores de esta actual renovación de la arquitectura.

La primera es una nueva conciencia de la naturaleza fragmentaria del paisaje metropolitano, que es a la vez la ocasión y razón para muchos de los proyectos actuales. Las "brown areas" representan un campo fundamental de oportunidad, así que no debería sorprender que la búsqueda estética existente es tanto una consecuencia de y congruente con esto. La investigación se basa en las características de vitalidad de los nuevos lugares contemporáneos. Que los transforma, como cualquier arquitectura sincera siempre ha hecho, en un nuevo sentido estético y prefigura e imagina una ciudad distinta.

La segunda substancia pone en marcha el concepto de paisaje, como un gran paradigma de la investigación contemporánea sobre arquitectura que pone de nuevo en juego la relación entre arquitectura y naturaleza. La arquitectura mira hacia la naturaleza junto con la ciencia y busca sus logros en las difíciles, atormentadas, en las aparentemente caóticas nuevas estructuras.

La tercera substancia es la que concibe el espacio "como sistema" y no como mecanismo sólo vinculado al interior del edificio. El espacio como sistema significa pensar, en un acoplamiento cercanamente combinado, de la relación de los cuerpos y entre los cuerpos en los que los edificios están fragmentados. No a causa de que esto "agrade" sino para permitir al espacio urbano para ser un activo participante en una relación que es mutable y continuamente conectada entre edificio y entorno. Afirmamos esto titulado al primer libro de la serie IT Revolution, Hyperarchitecture. E hyperarchitecture significa, ante todo, "interactividad".

Estas substancias encuentran tanto su causa como su herramienta en la tecnología de la información. Naturalmente, la tecnología de la información no significa, y nadie puede seguir manteniendo tal banalidad, que hoy "diseñamos en la computadora" tanto como que vivimos una fase de cambio de época. Las áreas están siendo liberadas; se busca una relación más cercana con el entorno; la arquitectura es concebida como un cruce entre naturaleza, paisaje y tecnología; se buscan espacios como sistemas complejos; los espacios son crecientemente interactivos ya que las computadoras han cambiado y están cambiando nuestra ubicación en el mundo y han abierto nuevas posibilidades para nuestro futuro.

Mies Van der Rohe, al clausurar el Congreso Werkbund en Viena en 1930, dijo: "La nueva era es una realidad; existe independientemente del hecho de que la aceptemos o la rechacemos. No es ni mejor ni peor que otra era; es simple un hecho y en sí mismo de valores indiferentes. Lo que es importante no es "qué" sino pura y simplemente el "cómo"."

the author wishes to thank Fredy Massad & Alicia Guerrero Yeste for the interest and the effort of this translation

¿btbW
Fredy Massad & Alicia G.Yeste
Calle Artur Mor, 4, 4º 2ª
25003 Lleida, Spain - Fredy Massad & Alicia Guerrero Yeste
btbw@wanadoo.es

H lexh "ousia" proercetai apo ton "Edoardo Persico". Ston epilogo ths profhteias ths arcitektonikhs(Profezia dellí architettura). grafei
"Edw kai ena aiwna h istoria ths tecnhs, sthn Eurwph, den einai monaca mia seira apo draseis kai antidraseis, alla ena kinhma sullogikhs suneidhshs. Anagnwrizontas auto, brisketai h sumbolh ths sugcronhs arcitektonikhs. Kai den shmainei tipota to o,ti auton ton sullogismo ton arnountai prwtoi autoi pou qa eprepe na ton uperaspizontai, hí to o,ti ton prodidoun autoi pou entona ton fobountai: Autos (o sullogismos) prokalei outws hí allws thn mustikh pisth ths epochs. "Ousia elpidwn" (Profezia dellí architettura, Milano, 1935, , titlos dialexhs tou Edoardo Persico. Blepe: Tutte le opere, tou G. Veronesi, Edizioni di comunita, Mlano 1964)
Ston Persico, ston Pagano, ston Terragni, ston Venturi, ston Argan, ston Giolli, uphrxe mia tash pros mia ousia pou eice na kanei me thn aplopoihsh kai thn tupopoihsh twn biomhcanikwn diadikasiwn, thn apanthsh sto qema twn ergatikwn katoikiwn, twn uphresiwn, ths poleodomias, sthn ereuna mias afhrhmenhs aisqhtikhs, (stoiceiwdeis kai ugieinhs). Pera apo ta metafusika, klassikizonta, mesogeiaka, autocqona oneira, eprepe na proacqei enas politismos ikanos na prokalesei to plhsiasma ths Italikhs cersonhsou me thn Eurwph. Uphrce se auth thn Ousia elpidwn h tash pros to monterno, sthn metallaxh ths krishs se aisqhtikes kai hqikes axies, se mia stigmh pou h arcitektonikh mporouse na kallierghsei kai na ekdhlwsei.
To basiko qema autou tou keimenou einai h ananewsh ths arcitektonikhs pou zoume auta ta teleutaia cronia kai sthn opoia suneisferei auto to periodiko. ("IL PROGETTO") Den einai mono qema goustou, modas, hí lexilogiou, ma pragmati epibebaionontai nees ousies kai paralhla nees kriseis kai nees eukairies.
Otan oi dikoi mas akadhmaíiíkoi ginontai epiqetikoi me tis diafhmistikes, paicnidiarikes, epikoinwniakes, qeamatikes kai tmhmatikes qeseis twn sugcronwn ereunwn, se emas fainetai na epanalambanetai h idia parexhghsh, to idio paradoxo, sugkrinontas genees opws " Art nouveau" kai "Neue Sachlichkeit". Kata ta fainomena moiazei san epiqesh pros mia aisqhtikh, sthn pragmatikothta omws den einai allo para h antistash se mia tash ananewshs, sthn allagh, sthn katanohsh mias diaforetikhs oyhs tou kosmou.
Twra, gnwrizoume oti h biomhcanikh koinwnia antikatastaqhke apo thn koinwnia ths plhroforishs. Auto shmainei oti allazoun oi kanones tou paicnidiou, olwn twn paicnidiwn, sumperilambanomenwn kai autwn ths arcitektonikhs. An h prwth koinwnia eice san kentro prowqhshs thn megalh biomhcania kai thn mhcanh, to kentro prowqhshs ths deuterhs brisketai stous cwrous tou tritogenh tomea. H mhcanh tou shmera einai o hlektronikos upologisths kai to kausimo ths einai ta susthmata ths paragwghs, ths metadoshs kai ths anaptuxhs twn plhroforiwn. An kapote oi pamploutoi htan oi biomhcanoi, shmera thn qesh tous ecoun parei oute kan oi paragwgoi tou hardware alla autoi tou software. O William Gates einai to paradeigma. Einai gnwsto, toulaciston apo tote pou o Alvin Toffler egraye to "The third Wave" ,alla mono shmera arcizoume na katanooume pws auto to kuma metamorfwnei to ephsthmoniko mas edafos.

Oson afora to Urbanscape
As xekinhsoume apo to fainomeno "BROWN AREAS", (prwhn biomhcanikes perioces). H sugcronh koinwnia ths plhroforhshs ecei ligoterh anagkh apo cwrous, eidika entws ths polhs, gia na paragei ulika agaqa. Ta lacanika pou agorazoume sto super market einai kata enenhnta tois ekato plhrofories, to idio kai akomh perissotero iscuei oso anafora ta hlektrika eidh kai ta autokinhta. Parallhla megalwnei o ariqmos twn atomwn pou paragoun "agnh" plhroforhsh. H paragwgh metakineite, ginetai sta grafeia, sta panepisthmia, sta kentra ereunwn, alla epishs kai se merh pou prin kapoio kairo htan adunaton na fantastoume, opws sta spitia kai stous emporikous cwrous. O paragontas cwros canei siga siga thn axia tou.
Se auth thn poreia pou diascizei o dutikos kosmos, perioces eleuqerwnontai apo ta ergostasia (pou mporoun na ginoun olo kai pio mikra, molunontas ligotero) kai megales phges xanampainoun sto paicnidi. Prwtí apí ola oi egkatalelhmenes apo thn biomhcania perioces.
Meletes se perioces tetoiou eidous prepei na lambanoun upoyh tous thn eis baqous anadiorganwsh ths polhs kai twn leitourgeiwn ths. Einai meletes pou anoigoun kainourgious dromous aisqhtikhs kai ekfrastikhs ereunas. Oi tupo-morfologikes kathgories ths poleodomikhs analushs tou í60 kai tou í70 (analuseis ths pageiwmenhs polhs) prokuptoun olo kai perissotero apokaires an crhsimopoihqoun san parametroi ths meleths, enw bgainoun sthn epifaneia neoi tropoi na blepei kaneis thn polh: poluplokes sceseis, amoibaies antallages, sugcwneush metaxu cwrwn, arcitektonhmatwn kai fushs. Einai fusiko oi arcitektones na apomakrunontai apo thn metafusikh tou De Chirico mias polhs me arcetupa karfwmena sthn mnhmh, kai na koitoun tis ereunes twn pio prosectikwn kallitecnwn scetikes me ta fainomena ths diataxhs se strwmata, ta apomeinargia, thn mixh: sta sakia hí stis rwgmes tou Burri, sta manifesta tou Rotella, ston amerikaniko expresionismo tou Pollock hí tou Rauschenderg kai fusika sthn pio sklhropurhnikh Pop-art hí sth ftwch tecnh. H arcitektonikh eisagetai stous hdh uparcontes kanabous, crhsimopoiei kai xanalansarei ta prouparconta antikeimena san na einai ready-made, dhmiourgei me tis dunamikes ths arqrwseis endiamesous cwrous metaxu neou kai prouparcousas kataskeuhs. Ma pera apo tis ekfrastikes epiloges hí ta "strabwmena paliosidera" pou fobizoun, prokeitai gia mia diaforetikh arcitektonikh idea gia thn polh pou epikurwnetai. Ercetai fusiko ta pio petuchmena erga na katalogistoun san praxeis tou tupou Urbanscape. Einai megala erga pou anaplaqoun thn polh, tis tomes ths, ta dunamika ths reumata, tous sunqetous desmous ths.

Duo einai ta erga kleidia - to prwto, sto Bilbao, fainomenika mia plastikh exaskhsh stis foutouristikes grammes, sthn pragmatikothta nea poleodomikh tomh pou dhmiourgei neous astikous cwrous - to deutero, sto Tourcoing, mia fainomenika diathrhsh twn palaiwn kthriwn pou sthn pragmatikothta epinoei ena neo endiameso cwro metaxu mias neas skephs upostego kai twn prouparcwntwn skepwn se mia oyh digital, multi media, reustothtas, pou ecei anafores sta kakotopia pou scediaze o Piranesi.

Oson afora to Landscape
To topio ws qemeliwdes paradeigma ths arcitektonikhs dhmiourgias egine, (kai caris oson anafora tis skeyeis gurw apo tíapomeinaria), lexh anaforas. O anqrwpos tou metabiomhcanikou hlektronikou politismou mporei na xanakanei tous logariasmous tou me thn fush giati, an h ceironaktikh biomhcania eprepe na hgei kai na ekmetaleuetai tis fusikes phges, h biomhcania twn plhroforiwn mporei na tous dwsei axia. Toulaciston stis tecnologika exeligmenes cwres, auth h allagh kateuqunshs dinei thn eukairia gia mia istorikhs shmasias"epanorqwsh". Se zwnes sucna puknokatoikhmenes twra pia eisbalei to prasino, h fush, oi egkatastaseis gia ton eleuqero crono. Alla prosoch: auto den shmainei perioces perifragmenes me prasino se antiqesh me tis katoikhmenes zwnes, zwnes gia ton eleuqero crono, zwnes gia ta grafeia, opws htan h logikh organwshs ths biomhcanikhs polhs. Prokeitai gia thn dhmiourgia newn polusunqetwn kommatiwn polhs opou dipla sthn entonh parousia ths fushs uparcoun ena sunolo drasthriothtwn ths sugcronhs koinwnias ths plhroforikhs. Kai síauth thn periptwsh ta ergaleia allazoun. Ean to zoning htan o tropos programmatismou ths biomhcanikhs polhs, pou thn diamelize se omogeneis kai xecwristes perioces, akolouqwntas thn taíiíloristkh logikh ths biomhcanikhs paragwghs, h poluleitourgikothta kai h oloklhrwsh egine h anagkh ths polhs twn plhroforiwn kai twn newn anti- zoning periocwn ths. H plhroforikh peran tou oti dhmiourgei autes tis eukairies, epitrepei thn pragmatopoihsh tous. Susthmata allhloenerga fwtismou, plhroforiwn, hcou, elegcou, pou kanoun ta nea kommatia ths polhs energa, zwntana, summetecwnta, plousia se gegonota.
H fush upo auth thn logikh pauei na einai liberty hí art deco, pauei na einai auth twn daskalwn ths organikhs arcitektonikhs. Egine akoma perissotero polusunqeth, perissotero kakh, perissotero "krummenh" opws elege o Hrakleitos. Einai epishs ereunhmenh kai apo tous arcitektones me ena antiromantiko mati, diamesou twn newn diatupwsewn ths sugcronhs episthmhs (ta klasmata, to dna, ta atoma, ta almata tou sumpantos pou sunecws megalwnei, h scesh metaxu zwhs kai ulhs). En suntomia, twn kathgoriwn twn sumplegmatwn. Upo autes tis sunqhkes genniountai figoures ekrohs, tou kumatos, ths dinhs, twn rhgmatwn, twn ugrwn krustallwn kai h reustothta ginetai h lexh kleidi. Auth h lexh perigrafei thn staqerh metabolh twn plhroforiwn kai bazei thn arcitektonikh se sugkrish me tis pio procwrhmenes ereunes, apo thn mhcanikh ths biologias se nees gonimes perioces sumplexhs opws h morfogenesh, h bio-mhcanikh k.t.l.
To ergo kleidi einai mallon ena apo ta aporriptea tou diagwnismou gia thn ekklhsia tou 2000 sthn Rwmh. Mia protash pou blepei thn ekklhsia san ena cwro metaxu diplwmenwn kommatiwn ghs, pou arqrwnontai gurw apo ena canyon zik-zak, pou parapempei stis skamenes apo to nero caradres enos petrinou edafous.

Oson afora thn epikoinwnia
Mia apo tis kritikes pou sucna apeuqunontai pros tis ereunes ths neas arcitektonikhs einai ekeinh pou proskolatai sta diafhmistika kai epikoinwniaka montela pou uponooumena qa afairousan thn "alhqeia" apo to arcitektoniko ergo. H parathrhsh einai cwris amfibolia scetikh. Gia na apanthsoume prepei na anarwthqoume ti sunebei ta teleutaia trianta cronia sto megalo tomea ths epikoinwnias.
Ta munhmata ths biomhcanikhs epochs htan epexhghmatika, epibebaiwtika, sigoura. As skeftoume thn diafhmish. Ekeinh ths biomhcanikhs koinwnias prospaqouse na apodeixei thn poiothta tou proiontos diamesou twn carakthristikwn tou, antiqeta auth ths koinwnias ths plhroforhshs metadidei mia "afhghsh", mia istoria tou proiontos ecwntas san apoluto dedomeno oti to proion leitourgei. Sthn prwth periptwsh to mhnuma teinei na einai antikeimeniko, sthn deuterh upokeimeniko kai antikaqista tous bebaious mhcanismous "aitias kai apotelesmatos", me dunamikes kai poludiastates eikones rhtorikwn morfwn.
H idia diadikasia sumbainei kai sthn arcitektonikh: h parousiash twn apoluta antikeimenikwn logikwn (diacwrismos skeletou kataskeuhs kai periecomenou, sunoch metaxu eswterikhs leitourgeias kai exwterikhs morfhs, diacwrismos se sunafeis zwnes me diaforetikes crhseis) antikaqistatai apo mia afhghsh. Ena kthrio den einai katallhlo mono an einai leitourgiko kai apanta stis anagkes gia tis opoies ecei ftiactei, me liga logia an einai mono mhcanh, alla prepei na leei kai na dinei kati perissotero. Istories kai sumbola otan auto creiazetai.
Mporoume na staqoume sta podia mas kai na epikalestoume mia diaforetikh hqikh. Isws, gia allh mia fora, to kentriko zhtoumeno einai mono to "pws", H epikoinwniakh stigmh, sigoura, mporei na einai ekeinh twn megalwn xenodoceiwn ths Disneyland me tous kuknous, tous epta nanous, ta kaoumpoika kapela. Alla mporei kai na mhn einai mia tecnhth efarmogh twn morfwn kai twn sumbolikwn periecomenwn xenh pros mia arcitektonikh ftiagmenh apo koutia. Mporei na einai mia afhghsh pou na dieisduei sthn idia thn uparxh tou kthriou kai na kaqistatai siwphla stis ines tou.
Me alla logia, creiazetai na doume "ti" epikoinwnia anazhta kaneis. Emeis pisteuoume oti mporei oci mono na epidiwcqei o atonos eortasmos ths politikhs hí oikonomikhs dunamhs, giati oci diktatorikhs h monopwliakhs, ma panw apo ola mias kainourgias aisqhshs.
To ergo kleidi isws einai auto pou brisketai sto Helsinki. Opou to neo mouseio ecei epinohqei diamesou ths idias anepallhlhs topoqethshs twn optikwn neurwn tou egkefalou. Auth h metafora ths anatomias topoqethte panw sthn omonumh rhtorikh morfh. To epiceirhma htan toso petuchmeno wste na kaqwrisei to onoma autou tou mouseiou.

Oson afora thn uperleitourgikothta (Hyper-functionality)
Ena endiaferon gegonos einai to xeperasma twn aparcaiwmenwn diktat, pou eican na kanoun me poiothtes opws h sunafeia, h organikothta, h enothta. Apotelesma autou einai, stis pio petugchmenes periptwseis, mia megaluterh epitucia ths polusuzhthmenhs leitourgikothtas. Pragmati, spazontas ta diktateleuqeronontai ta diafora sustatika ths arcitektonikhs. Auth me thn seira ths prospaqei na brei, sucna katafernontas to, mia pio sunafh kai plhrhs lush gia kaqena apo auta. H scesh me ton astiko cwro, h ennoiologikh kai ekfrastikh ereuna ths eikonas, h organwsh twn diaforwn crhsewn, oi pio apodotikoi tropoi kataskeuhs, h exelixh twn tecnologikwn susthmatwn, kaqena apo auta ta sustatika an eleuqerwqei apo to kloubi ths moiras tou(pou shmainei ths staqerhs sunafeias), mporei na ftasei se mia apodotikothta polu pio uyhlh. Se auto to shmeio h arcitektonikh tou shmera einai baqia kai entona antiqeth auths tou "Khan". Kai auto, prosoch den qelei na sterhsei tipota apo ekeinh thn empeiria, enan apo tous megaluterous staqmous stocasmou tou aiwna. Alla mono na krathsei kala tis apostaseis. Epistrefontas se mia aplopoihsh, as sugkrinoume apo kaqara leitourgikh optikh gwnia, ena ergo pou apodecetai auto to neo aisqhma tou scismatos kai ths eleuqerias twn diaforwn sustatikwn, me ena ergo to opoio akoma prospaqei na krathsei enwmenes tis diafores sfaires. Anakaluptoume isws me ekplhxh o,ti pisw apo ton epifaneiaka ratsionalismo krubontai mh apodotikes kai uyhles spatales. Isws einai alhqeia: h kataskeuh ergwn pou apodesmeuoun tis diafores sfaires kostizoun perissotero, isws polu, isws akoma polu perissotero. Alla ean kapote h kataskeuh htan o apofasistikos suntelesths, shmera opws einai gnwsto, apodidetai sto kostos kataskeuhs mia deutereuousas shmasias merida se scesh me ta upoloipa exoda (autwn twn egkatastasewn, ths diaceirhshs, ths sunthrhshs k.t.l.)
Mia crhsimh sugkrish mporei na ginei panw sthn grammh pou enwnei to Mpilmpao me thn Barkelonh kai se mia dunata antikeimenikh sugkrish twn duo prosfata kataskeuasmenwn mouseiwn. Oi parametroi sto paicnidi: h apodotikothta se scesh me thn polh, h eulugisia tou susthmatos-mouseio, h crhsh kai oi diastaseis twn uphresiakwn cwrwn, to kostos sunthrhshs, o ariqmos twn episkeptwn k.t.l.

Oson afora ton cwro-susthma
Twra, to sunolo autwn twn metatropwn odhgoun se mia shmantikh diafora pou ecei na kanei me to kentro ths arcitektonikhs ereunas, dhladh me thn apoyh ths gia ton cwro. Crhsimopoiontas mia sunqetikh diatupwsh mporoume na poume oti apo thn apoyh cwros san organo pername se mia sullhyh tou cwrou san susthma. As prospaqhsoume gia allh mia fora na ginoume katanohtoi.
H aisqhsh ths dekaetias tou eikosh kai thsNeue Sachlichkeit epidiwke mia ammesh scesh anamesa se ena cwro kai sthn leitourgia tou, qewrontas ton san ena cwriko organo (h ennoia pou dinoume se auto ton oro einai paromoia me ekeinh ths klasikhs iatrikhs, h opoia iscurizetai oti kaqe anqrwpino organo einai sundedemeno me mia sugkekrimenh leitourgia kai mono). Na loipon giati to kentro htan o eswterikos cwros, h idea tou eswterikou cwrou san kinhthria dunamh ths arcitektonikhs. Shmera, einai akribws auth h idea pou ecei oristika allaxei, ecei emploutistei. Ta teleutaia deka-dekapente cronia h sullhyh tou cwrou, pou ecei san kinhthria dunamh mia sugkekrimenh apoyh gia th scesh eswterikou-exwterikou, ephreasthke entona metatrepontas ton dhmosio cwro se exisou shmantiko stoiceio gia thn arcitektonikh. Arketes fores milhsame gia to vuotometrico: h arcitektonikh einai apo sumfwnou ftiagmenh me to cwro pou diamorfwnei, h eswterikh zwh dioceteuetai me fusikothta pros thn exwterikh.
Isws ena suneces ergo in progress pou kataskeuazetai sthn austrikh perioch thsCarinzia den afhnei amfibolies. Eswteriko kai exwteriko ekmhdenizontai san memonomenes ontothtes pros mia sunechs roh pou strobilizetai gurw apo ton eauto ths.

Oson afora thn plhroforiakh epanastash
Teleiwnontas, prepei na estiasoume thn prosoch mas se treis toulaciston ousies pou ecoun na kanoun me thn arcitektonikh ananewsh pou zoume.
H prwth einai mia nea antilhyh gia thn apospasmatikh fush tou mhtropolitikou topiou, pou gia polles shmerines meletes apotelei ena sunolo eukairiwn kai aitiwn. Oi "brown areas" parousiazoun ena shmantiko pedio eukairiwn, kai den prepei na xafniazei to gegonos oti uparcei mia ereuna aisqhtikhs, sunafhs me autes. Mia ereuna pou basizetai sto zwntanema autwn twn sugcronwn cwrwn. Pou tous metamorfwnei, opws anekaqen kanei h pragmatikh arcitektonikh, se mia kainourgia aisqhsh. Mia aisqhsh pou fantazetai kai proapeikonizei mia diaforetikh polh.
H deuterh ousia peristrefetai gurw apo thn ennoia tou topiou. Ekeino to megalo paradeigma ths sucronhs arcitektonikhs ereunas pou xanabazei sto paicnidi thn scesh ths arcitektonikhs me thn fush. H arcitektonikh koitaei thn fush me sofia kai yacnei sto periploko, sto basanistiko, sto epifaneiaka caotiko, nees domes.
H trith ousia einai ekeinh pou sulambanei ton cwro san susthma kai oci san ena mhcanismo pou anaferetai apokleistika sto eswteriko tou ktiriou. Cwros san susthma shmainei na skeftoume - se ena sunolo stena sundiastiko- thn scesh twn swmatwn kai thn scesh autwn me thn katatmhsh twn kthriwn.
Oci giati auto einai aresto, alla giati epitrepei ston astiko cwro na summetecei entona se mia metablhth scesh, sundedemenh me thn arcitektonikh tou ktiriou kai tou periballontos. To eicame anaferei me ton titlo tou prwtou teucous ths ekdotikhs seiras IT Revolution: Hyperarchitecture shmainei prwta apo ola allhlepidrash (interactivity).
Autes oi ousies briskoun sthn plhroforikh thn aitia tous kai sucronws to meso tous. Fusika, plhroforikh, den shmainei scediasmos me ton hlektroniko upologisth kai elpizoume oti den uparcei akoma kapoios pou na to iscurizetai. Th stigmh malista pou zoume mia allagh epochs. Ektaseis eleuqeronontai, ereunatai mia pio stenh scesh autwn me to periballon, meletatai ena eidos arcitektonikhs pou na anameignuei thn fush, to topio me thn tecnologia, ereunountai nea allhlepidra sumplegmata cwrwn. Kai ola auta sumbainoun giati h plhroforikh allaxe kai allazei to diko mas einai se scesh me ton kosmo, anoigontas nees dunatothtes gia to mellon mas.
O Mies Van Der Rohe, ekleise to sunedrio tou Werkbund sth Biennh to 1930, legontas: "H nea epoch einai mia pragmatikothta; uparcei anexarthta apo to gegonos an emeis thn decomaste hí thn arnoumaste. Den einai oute kaluterh oute ceiroterh apo kaqe allh epoch, einai apla ena dedomeno adiaforo ws pros tis axies. Auto pou ecei shmasia den einai to ti alla apla kai mono, to pws." To pws anhkei se emas.

Ordet "substans" stammer fra Eduardo Persico. På slutten av hans "Profezia dell`achitettura" skriver han: kunsthistorien i Europa har i ett århundre ikke bare vært en rekke handlinger og reaksjoner, men en bevegelse av kollektiv bevissthet. Å anerkjenne dette betyr å finne den nåværende arkitekturens bidrag. Og det teller ikke at dette premisset fornektes av de som skulle mest ville forsvare det, eller at det forrådes av de som forgjeves frykter det mest. Det vekker uansett epokens hemmelige tro. "De ønskede tings substans". Hos Persico, Pagano, Terragni, Venturi, Argan og Giolli gikk man mot "substanser" som hadde å gjøre med forenklingen og standardiseringen av de industrielle prosessene; med svaret på spørsmålene angående public housing, tjenestene og urbanplanlegging; med søkenen etter en abstrakt, elementær og hygienisk estetikk. Foruten middelhavsdrømmen; metafysisk, klassisk og med vekt på stedet, var det nødvendig å fremme en kultur som kunne få den italienske halvøyen nærmere Europa. Det var i denne "de ønskede tings substans", i søkenen mot moderniteten, mot verdenskrisenes hurtige endring av de estetiske og etiske verdier, at arkitekturen kunne kultiveres og manifesteres.

Hovedargumentet i denne teksten er at den fornyelsen av arkitekturen som har funnet sted de seneste årene, som dette tidsskriftet er del av, ikke bare er et spørsmål om smak, mote eller språk; men at det fakrisk er i ferd med å etableres nye substanser, og med disse, nye kriser og muligheter.

Når våre akademikere angriper den kontemporære forskningens reklameaspekter ( det skinnende, kommuniserende, sensasjonelle eller fragmenterte ) virker det for oss som om at den samme tvetydigheten og det samme paradoks som var mellom Art Nouveau ó generasjonen og Neue Sachlichkeits rappresentantene gjentar seg. Tilsynelatene angriper man en estetikk; men egentlig setter man seg opp i mot en tendens som gir fornyelse og endring, i mot bevisstheten om et annerledes syn på verden.

Nå vet vi at industrisamfunnet er erstattet av et informasjonssamfunn som fullstendig endrer spillereglene, også for arkitekturen. Om drivkraften tidligere var storindustrien og maskinen, er denne nå tertiærsektoren: dagens maskin er datamaskinen og dens drivstoff er systemene for formalisering, utsending og utvikling av informasjon. Om de rike en gang var industrieierne, er de i dag produsentene av, ikke bare hardware, men også av softwarens software. Lær av Bill Gates. Dette er allment kjent, iallefall siden Alvin Toffler skrev "The Third Wave". Men i dag begynner vi å forstå hvordan denne bølgen endrer vårt studiefelt.

La oss begynne med et makroskopisk fenomen som "brown areas". Informasjonssamfunnet har stadig mindre behov for store områder og terreng, spesielt i byer, for å produsere varer. Grønnsakene vi kjøper på supermarkedet er 90 % "informasjon", like mye og kanskje mer er hvitevarene eller bilene. Stadig flere produserer varer som er "ren" informasjon. Produksjonen forflytter seg til kontorene, universitetene og forskningssentra, men også til steder som tidligere var utenkelige, som hjemmet og til steder for forretninger og fornøyelser. I stadig mindre grad blir "stedet" i seg selv en viktig faktor.

I denne prosessen, som preger hele den vestlige verden, frigjør områdene seg fra fabrikkene ( som kan bli stadig mindre og minske de forurensende utslippene), og store ressurser er satt i spill, først og fremst på de som er forlatte av den industrielle produksjon.

Å prosjektere i dag i disse områdene innebærer en grundig nyvurdering av byen og dens funksjon, og det åpnes nye veier for estetisk og ekspressiv forskning. De tipo-morfologiske kategoriene innen urban analyse fra 60- og 70tallet (avledet fra studiet av den konsoliderte og strukturerte byen) viser seg stadig mer uskarpe hvor disse produksjonsparametrene brukes; imens det vokser frem måter å se på byen med vekt på kompleksitet, utveksling og sammenfletting i forholdet mellom arkitektoniske rom og miljø. Det er naturlig at arkitektene fjerner seg fra den de chiriske metafysikk, med en by med faste arketyper i minnet; for å heller se på forskningen til artister som er mer oppmerksomme på fenomener som stratifikasjon, residualitet og kryssning. For eksempel på Burris` sekker eller sprekker, på Rotellas skrapte manifester, på Pollocks eller Rauschenbergs amerikanske nyekspressionisme, og naturligvis på den sterke del av Pop-art eller Arte Povera. Arkitekturen ifører seg det eksisterendes klær; bruker og sender ut på nytt de preeksisterende objekter som ready-made; den skaper med sine dynamiske ledd som ligger i mellomrommet "mellom" nytt og preeksisterende. Men utover de ekspressive valg er det en annerledes tanke om arkitektur for byen som hevder seg. De mest vellykkede verkene kan defineres som urbanscape-operasjoner. De er store verk av en nytenkning om byen, dens skjæringspunkt, dynamiske strømninger og dens komplekse forbindelser.

Der er to nøkkelverk. Ett er i Bilbao: tilsynelatende en øvelse i plastikk etter futuristiske baner, men egentlig en ny urban skjæring som skaper nye sivile rom. Et annet er i Tourciong: en tilsynelatende bevaring av preeksisterende manufakturarbeider, som faktisk oppfinner et nytt mellomliggende rom mellom et nytt tak og de tidligere takene i en formidlende, multimedia og flytende digital visjon av pirenesiliknende ulender.

Landskapet, som er det fundamentale paradigmet for arkitekturens skapelse, er blitt et referansebegrep, også takket være denne fronten av refleksjon over residualitetene. Det postindustrielle og elektroniske samfunnsmenneske kan omdefinere sitt forhold til naturen fordi imens manufakturindustrien måtte dominere og utnytte naturressursene, må informasjonsindustrien verdsette dem. I det minste i de mest teknologiske avanserte landene åpner denne strukturelle retningsendringen muligheten for en kompensasjon med historisk rekkevidde. På områder hvor det ofte konstrueres i en høy tetthet, kan man nå injisere grønt, natur og fritidsapparater. Men det handler ikke om å omdefinere eller å inngjerde de grønne områdene, å motsette dem residentielle-, tertiære- og forretningsområder slik det var i organisasjonslogikken som delte industribyen. Derimot dreier det seg om å skape nye intergrerte deler av byen, hvor det ved siden av et sterkt innslag av natur er informasjonssamfunnets aktiviteter. Dette selv om instrumentene i dette tilfellet endrer seg. Der hvor zoning ble måten å planlegge industribyen, gjennom en inndeling i homogene og særegne soner som simulerte det tayloristiske begrep om industriproduksjon, har plurifunksjonaliteten og integrasjonen blitt en nødvendighet for informasjonsbyen og dens nye antizoningsområder. Informatikken har foruten å skape disse mulighetene bidratt til dens realisering. Interaktive systemer for belysning, informasjon, lyd og kontroll gjør nye deler av byen aktive, levende, deltakende og rike på hendelser.

Dette landskapsbegrepets natur er ikke lenger den floreale eller art deco, og heller ikke den tilhørende organisismens mestere. Den er blitt mye mer kompleks, mye ondere og mer "gjemt", slik Heraklit skrev. Den undersøkes også av arkitekter med antiromantisk blikk gjennom de nye formalismene i kontemporær vitenskap (frataler, dna, atomene, det ekspanderende univers` hopp, forholdet mellom liv og materie). Kort sagt kompleksitetskategorien. I denne konteksten fødes bildene av floder, bølgen, malstrømmer, kløfter og flytende krystall. Nøkkelordet blir Flytende. Det beskriver den vedvarende endringen i informasjonene, og setter arkitekturen i møte med den mest avanserte forskningens grenser, fra biologi til teknikken brukt for nye fruktbare, ovelegnende områder som morfogenesen og bioingeniørvitenskapen osv. .

Hovedverket er kanskje ett av de som ble avviste under Konkurransen om År 2000 Kirken i Roma. Et forslag som ser kirken som en jorddans mellom jordklumper som krøller terrenget, og som artikulerer seg rundt et sikksakk canyon som slår tilbake avgrunnen, utgravd av vannløp i et tuffert territorie.

En tilbakevendene kritikk av den nye arkitekturs forskning, er dens tilslutning til "annonse ó og kommunikasjonsmodeller", som implisitt fjerner "sannhet" fra fabrikkbygningen og konstruksjonen. Observasjonen er naturligvis berettiget. For å besvare kritikken er det nødvendig å spørre seg hva som har skjedd i den store komminikasjonssektoren de siste tretti årene.

Industirepokens beskjeder var erklærende, forsikrende og sikre. Vi tenker da på reklamen. Reklamen i industrisamfunnet forsøkte å vise produktets gode egenskaper gjennom dets karakteristikka. Derimot så forsøker den i informasjonssamfunnet å formidle "en fortelling", en produktets historie imens den fullstendig ser bort fra om produktet fungerer. I ett øyeblikk er beskjeden objektiv, i det neste subjektiv; og den benytter de sikre "årsak ó effekt" ó mekanismene med dynamiske bilder og retoriske inntrykk som tar flere retninger.

Den samme prosessen skjer innen arkitekturen: absolutte objektive, logiske fremstillinger (separasjon av struktur og innhold, sammenheng mellom indre funksjon og ytre form, og en inndeling i passende soner med ulik bruk) erstattes av en fortelling. En bygning er ikke lenger god hvis den bare er effektiv og fungerer, kort sagt er en maskin. Derimot må den si og gi mye mer, også gi symboler og historier er det nødvendig. Kan vi så slå oss til ro og appellerer for en annen etikk, en annen moralitet?

Kanskje blir nok en gang det sentrale spørsmålet "hvordan". Selvfølgelig kan det kommunikative moment være det som vi kjenner fra de store Disneyhotellene med svaner, syv dverger og cowboyhatter, men det kan heller ikke være en bruk av former og innhold som er symbolske for en eskeaktig arkitektur fremmed for dette. Det kan være en fortelling som gjennomtrenger selve byggningens essens, og som integreres i sine fibrer.

Vi må altså vite "hvilken" kommunikasjon vi ønsker, og vi tror at man kan forfølge ikke bare den svake, halbhjertede feiringen av politisk eller økonomisk makt, kanskje diktatorisk eller monopolistisk, men også en ny følelse.

Hovedverket er kanskje i Helsinki hvor et nytt museum er unnfanget gjennom overlegningen som de optiske nervene har i hjernen. Den anatonomiske metaforen legger seg over det homonyme retoriske bildet. Operasjonen er så vellykket at den bekreftes i museumets navn.

Et interessant faktum er at overvinnelsen over de gamle diktatene for sammenheng, organisitet og enhet medbringer i de mest vellykkede tilfellene en større suksess på grunn av den mye priste funksjonaliteten. Ved å bryte diktatene "frigjøres" faktisk arkitekturens komponenter. Ofte har man funnet en fyldigere og nærmere løsning for hver av de aktuelle komponentene. Forholdet til det urbane rom, letingen etter bildets begrep og ekspressivitet, de ulike bruksmåters organisering, de mest effektive konstruksjonsmåtene, optimeringen av teknologiske apparater, som ofte klarer å oppnå en effektivitetsgrad som er mye større hvis de frigjøres fra burene til en siste skjebne av iboende sammenheng. Denne dagens arkitektur er dypt anti-kahniansk. Men vær oppmerksom på at dette ikke vil si å ikke igjenkjenne i denne erfaringen et av århundrets store refleksjonsemner, men bare å fullstendig avsløre avstanden fra oss. For å gå tilbake til et eksempel: la oss sammenlikne (fra et eksklusivt "funksjonalt" synspunkt) et verk som slutter seg til denne nye følelsen av "spalting" og "frihet" av og i de ulike komponentene, med et som fortsatt forsøker å holde de ulike sfærene "forente". Vi oppdager kanskje overraskende at bakenfor den tilsynelatende rasjonaliteten gjemmer det seg ueffektivitet og betydelige overflødigheter. Kanskje er det sant: å konstruere verk som løsriver de ulike sfærene koster litt, eller kanskje mye, mer. Men hvis konstruksjonen en gang var den avgjørende faktor, så vet man i dag at konstruksjonens kostnad er en sekundær andel sammenliknet med mange andre kostnader (anlegg, ledelse, vedlikehold etc.).

En nyttig sammenlikning kan gjøres langs linjen som forener Bilbao og Barcelona, og en mulig "objektiv" sammenlikning mellom de to nye museumene. Her finner vi parametre i spill: effektivitet i forholdet til byen, museumssystemets fleksibilitet, bruken og størrelsen til tjenesterommene, vedlikeholdskostnaden, styringskostnaden, antall besøkende osv. .

Tilsammen skaper disse endringene en substansiell forandring i selve den arkitektoniske forsknings kjerne, det vil si forestillingen om rommet. Vi bruker en syntetisk formell, og sier at fra forestillingen om et "organ/rom" går man over til en oppfatning som kan kalles "system/rom". La oss nok en gang forsøke å forklare dette.

I 1920årene og under den Nye Objektiviteten søkte man et direkte forhold mellom et rom og dets funksjon (altså et "romorgan"). Denne betydningen gis av dette ordets assosiasjon med tradisjonell medisin, hvor det hevdes at et organ er forbundet med et "determinert" verv. Det er derfor at kjernen var det indre rom, og vi fikk oppfattelsen av dette indre rommet som arkitekturens motor. Det er nettopp denne oppfattelsen som nå er modifisert og svært beriket. Den har de siste 10-15 årene tvunget gjennom en romoppfatning hvis motor er en fastsatt ide om indre-ytre som gjør det offentlige rom til et likså meget fundamentalt element i arkitekturen. Vi har tidvis snakket om "vuotometrico": arkitekturen er i en forstëlse med rommet som den former, det indre livet blandes naturlig med det ytre.

Kanskje et pågående verk som bygges i Karinzia kan klargjøre. Indre og ytre viskes ut som distinkte enheter i en stadig strøm som svimlende spinner på seg selv.

Foe å avslutte minst tre substanser må vi rette oppmerksomheten på drivkraftene bak den arkitektoniske fornyelsen vi lever i.

Det første er en ny kunnskap om det metropolitanske landskapets fragmentasjon, som både er en anledning og en årsak til mange av dagens prosjekter. "Brown areas" representerer et grunnleggende felt for muligheter, og det må ikke forbause at der er en estetisk forskning som er både en konsekvens av og kongruent med dette. En forskning som baserer seg på kjennetegnene ved de nye, kontemporære stedene. Som endrer dem; slik den ekte arkitektur alltid har gjort, til en ny estetisk mening, og som forestiller og skildrer en ny og anerledes by.

Den andre substansen er landsbybegrepet, som er et stort paradigme for dagens forskning innen arkitektur, som gir forholdet mellom arkitektur og natur en ny livskraft. Arkitekturen ser på naturen i lag med vitenskapen, og søker sine gjerninger i det vanskelige og komplekse i de tilsynelatende kaotiske nye strukurene. Den tredje substansen er den som angår rommet "som system", og ikke som en mekanisme som bare angår byggets indre. Rom som system vil si å tenke på en helhet i forholdet av og mellom legemer som bygningene fragmenteres i. Ikke fordi dette "behager", men fordi det tillater byrommet å være en levende deltaker i et gjensidig forhold, som stadig knyttes tettere, mellom bygningsarkitektur og miljø. Vi sa det mens vi ga tittel til den første utgave av "Rivoluzione Informatica": Hyperarkitektur er interaktivitet.

Disse substansene finner i informatikken både sin årsak og sitt instrument. Informatikk betyr ikke at man i dag "tegner på datamaskin"; men at vi lever i en fase som ser en endring av epoke. Områdene frigjør seg, man søker etter et nærmere forhold til naturen; man ser på arkitekturen som en hybridisering mellom natur, landskap og teknologi; man leter etter rom som komplekse systemer som er stadig mer interagerende fordi Informatikken har endret og endrer vår verdensværen. Den har åpnet nye muligheter for fremtiden.

Da han avsluttet Werkbundkongressen i Wien i 1930, sa Mies Van Der Rohe: Den nye tid er virkelighet; den eksisterer uavhengig av om vi aksepterer den eller avviser den. Den er verken bedre eller værre enn andre tider, den er rett og slett et faktum, og er i seg selv likegyldig overfor vedier. Det viktige er ikke "hva", men bare "hvordan". Dette "hvordan" er vårt.

Essayet "Nye substanser; Informatikk og arkitekturens fornyelse", av Antonino Saggio, er hentet fra "Il Progetto" nummer 6, januar 2000, s.32-35.

Fjala “substancë” rjedh nga Edoardo Persico. Duke përmbyllur “Profezia dell’architettura” tha: “Prej një shekulli historia e artit në Europë nuk është vetëm një seri veprimesh dhe reagimesh të veçanta por një lëvizje e ndergjegjes kolektive. Të dallosh këtë fakt do të thotë të gjesh kuptimin e arkitekturës aktuale. Dhe nuk ka rëndësi që kjo premisë mohoet nga ata që më shumë duhet ta mbrojnë, dhe tradhëtohet nga ata që, më kot, më shumë i trëmben. Ajo gjithsesi ngjall besimin e fshehtë të epokës. “Subsancat e gjërave të shpresuara”.( Profezia dell’architettura” është titulli i një konference që Presico mbajti në 1935 në Milano. Shih Edoardo Presico, Tutte le opere, botuar nga G. Veronesi, Edizioni di Comunità, Milano 1964). Te Persico, te Pagano, te Terragni, te Venturi, te Argan, te Giolli kishte një tendencë drejt “substancave” që kishin të bënin me thjeshtëzimin dhe standartizimin e proçeseve industriale; përgjigjja kundrejt temave të banesave për popullin, të shërbimeve, të urbanistikës, të kërkimit të një estetike abstrakte, elementare, higjenike. Përtej ëndërrave metafizike, klasiçiste, mesdhetare, autoktone duhej mbështetur një kulturë në gjendje që të afronte këtë gadishull me Europën. Gjendej në atë “substancë të gjërave të shpresuara”, tendenca drejt modernes, drejt transformimit të krizave të botës në vlera estetike dhe etike në një kohë kur arkitektura mund të kultivonte dhe manifestonte.

Tema kryesore e këtij shkrimi është që risimi i arkitekturës të cilin po e jetojmë gjatë viteve të fundit, në të cilën hyn kjo revistë, nuk është vetëm çështje shijeje, mode apo gjuhe por është afirmimi, pikërisht, i substancave të reja, dhe bashkë me to, i krizave dhe mundësive të reja.

Kur akademikët tanë sulmojnë anën reklamuese, lozonjare, komunikuese, spektakolare, fragmentare të kerkimit bashkëkohor ne na kujtohet edhe nje herë i njëjti keqkuptim dhe paradoks i brezit Art nouveau kundrejt përfaqësuesve të Neue Sachlichkeit. Duket sikur sulmohet estetika, por në të vërtetë i kundërvihet një tendence drejt risimit, drejt ndryshimit, drejt vetëdijes së një veshtrimi ndryshe drejt botës.

Tashmë ne dimë që shoqërinë industriale e ka zëvendësuar një shoqëri e informacionit e cila po ndryshon krejtësisht rregullat e lojës, të të gjitha lojërave, përfshirë këtu edhe arkitekturën. Në qoftë se për të parën burimi i forcës ishte industria e madhe dhe makina, për të dytën janë vendet e sektorit terciar: makina e sotme është kompjuteri dhe karburanti i tij janë sistemet e informimit, transmetimit dhe zhvillimit të infomacionit. Nëse të pasurit e mëdhenj ishin industrialistë, sot janë prodhuesit jo të hardware, por të software. William Gates na mëson. Eshtë e ditur: të paktën qe kur Alvin Toffler shkroi Vala e tretë. Por sot fillojmë të kuptojmë si kjo valë po transformon territorin e disiplinës sonë.

Le të fillojmë nga një fenomen makroskopik siç janë “brown areas” apo zonat e braktisura. Shoqëria e informacionit ka gjitmonë e më pak nevojë për toje, në veçanti nëse ndodhet në qytet, për të prodhuar të mira manifakture. Perimet që blejmë në supermarket janë 90 përqindë “informacion”, e njëjta gjë në mos më shumë ndodh për elektroshtëpiaket ose për automjetet dhe gjithmonë e më shumë persona prodhojnë të mira që janë “vetëm” informacion. Prodhimi zhvendoset drejt zyrave, drejt universiteteve, nëpër qëndrat e kërkimeve por edhe në vende të pa mendueshme më përpara si shtëpitë, vendet e tregtisë apo dëfrimit. “Vendi” është gjitmonë e më pak faktor i rëndësishëm.

Në këtë proçes që përfshin të gjithë botën perëndimore zonat lirohen nga fabrikat (që mund të kthehen në gjithnjë e më të vogla, më pak ndotëse e shqetësuse) dhe burime të mëdha rivihen në lojë, përpara të gjithave pikërisht ata të cilat u braktisën nga prodhimi industrial.

Të projektosh sot në këto zona nënkupton një rivlersim të thellë të qytetit dhe të funksionimit të tij dhe hap rrugë të reja për kërkimin estetik dhe shprehës. Kategoritë tipo-morfologjike të analizës urbane të viteve Gjashtëdhjetë dhe Shtatëdhjetë (që rrjedhin nga studimi i qytetit të konsoliduar dhe strukturuar) ngjajnë gjithmonë e më shumë të paqarta nëse përdoren si parametra të një projekti, ndërsa dalin në pah mënyra për ta parë qytetin të cilat vënë në dukje kompleksitetin, shkëmbimin, ndërthurjen e hapësirave, arkitekturave dhe ambientit. Eshtë e natyrshme që arkitektët i largohen metafizikës De Chirichiane, të një qyteti të formuar nga arketipe të ngjitura në kujtesë, për të parë kërkimet e artistëve më të kujdesshëm kundrejt fenomeneve të shtresëzimit, mbetjeve, hibridizimit: punimeve me thes apo allçi të Burri, posterave të gërvishtur të Rotella, neo-ekspresionizmit amerikan të Pollock apo Rauschenberg dhe natyrisht frontit më të ashpër të Pop-artit apo Artit të varfër. Arkitektura ndërthuret me ekzistencën. Përdor dhe rilëshon objekte paraekzistuese si ready-made. Me artikolacionet e saj dinamike krijon hapësira e të çara ‘ndërmjet’ të resë dhe paraekzistueses. Por përtej zgjedhjeve shprehëse, apo “hekurishteve të shtrembëruara” që trembin, po merr vetëdije një ide ndryshe e arkitekturës për qytetin. Duke parë veprat më të arrira të vjen ti quash veprime të urbanscape. Janë vepra të mëdha të rimendimit të qytetit, e ndërthurjeve të tija, e rrjedhjeve të tija dinamike, e lidhjeve të tija komplekse.

Dy janë verpa kyçe: njëra në Bilbao - në dukje stërvitje plastike mbi trajektore futuriste, në fakt nderthurje e re urbane e cila krijon hapsira të reja për qytetin; e dyta ndodhet në Tourcoing – në pamje të parë, ruajtje e një ndërtese ekzistuese, por që në të vërtetë shpik një hapësirë të re ndërmjet një çatije dhe çative ekzistuese në një vizion mediatik, multimedial, rrjedhshmërishtë dixhital të gropave piranesiane.

Peisazhi si paradigmë kryesore në krijimin e arkitekturës është kthyer, fal edhe frontit të mendimit mbi mbetjet, në fjalë themelore. Njeriu i qytetërimit post-industrial dhe elektronikë mund të rimerret me natyrën sepse kur industria e prodhimit duhej ta nënshtronte dhe të shfrytëzonte risurset natyrore, ajo e informacionit mund t’i vlerësoj. Në vendet e përparuara teknologjikisht, ky ndryshim struktural drejtimi i jep mundësinë një “dëmshpërblimi” të një rëndësie historike. Nëpër zona të ndërtuara me densitet shumë të lartë tashmë mund të injektohet gjelbërim, natyrë, pajisje për kohën e lirë. Por kujdes: nuk bëhet fjalë për të rrethuar me gardh zona të gjelbërta, për t’ja bashkangjitur atyre rezidenciale, terciare, drejtuese siç ishte në logjikën e organizimit duke ndarë në qytetin industrial. Bëhet fjalë përkundrazi për krijimin e copave të reja të integruara të qytetit, ku përkrah një pranije të fortë të natyrës të jenë të pranishme ajo bashkësi e integruar e veprimtarive të shoqërisë së informacionit. Edhe në këtë rast instrumentet ndryshojnë. Nëse zoning kishte qenë mënyra për të planifikuar qytetin industrial nëpërmjet ndarjes në zona mes tyre homogjene dhe të veçanta që simulonte konceptin taylorian të prodhimit industrial, funksioni i shumëfishtë dhe integrimi janë nevoja e qytetit të informacionit dhe të hapësirave të tija anti-zoning. Përveç krijimit të kësaj mundësie, informatika lejon edhe realizimin. Sisteme ndërvepruese ndriçimi, informimi, tingulli, kontrolli që i kthejnë pjesët e reja të qytetit aktive, të gjalla, pjesëmarrëse, të pasura me veprimtari.

Natyra që i drejtohet ky kuptim i peisazhit nuk është më ajo me lule apo liberty, as edhe ajo e mjeshtërave të organikes. Eshtë bërë shumë më komplekse, shumë më e keqe, shumë më e “fshehur”, siç thoshte Herakliu, dhe studjoze edhe nga arkitektet me sy anti romantikë nëpërmjet formalizmave të reja të shkencës bashkëkohore ( fraktalet, ADN-ja, atomet, kërcimet e një universi që zgjerohet, marrëdhënia mes jetës e lëndës). Domethënë kategoria e komplekses. Lindin në këtë kontekst figurat e rrjedhjeve, valëve, humnerave, kristaleve të lëngëshme dhe Rrjedhshmëri kthehet në fjalë kyçe. Përshkruan ndryshimin konstant të informacionit dhe vë arkitekturën përballë kufijve më të përparuara të kërkimit, nga biologjia te inxhinieria, te hapësirat e reja pjellore të mbivendosjes si morfogjeneza, bioinxhinieria, e të tjera.

Vepra kyçe është mbase një nga mbetjet e konkursit për kishën e 2000 në Romë. Një propozim që e sheh kishën si një vallëzim telurik mes pllakash tektonike që rrudh terrenin dhe artikulohet përreth një kanioni zigzakues që të kujton territorin shkëmbor të gërryer nga rrjedhja e ujit.

Një nga kritikat që i drejtohet shpesh kërkimit që bën arkitektura e re është ajo e përdorimit të modeleve “reklamuese dhe komunikuese” që rrjedhimisht duhet t’i heqin “vërtetësinë” ndërtesës dhe konstruksionit. Kritika ka të bëj patjetër me argumentin e për t’ju përgjigjur duhet të pyesim se çfar ka ndodhur këto tridhjetë vjet në sektorin e madh të komunikimit.

Mesazhet e epokës industriale ishin deklaruese,kategorike, të sigurta. Mendojmë për reklamat. Ato të shoqërisë industriale mundoheshin të tregonin cilësinë e produktit nëpërmjet cilësive të tij, ato të shoqërisë së informacionit përkundrazi përçojnë “një tregim” një histori të produktit, duke marr si të mirëqën faktin se produkti funksionon. Në njërin rast mesazhi mundohet të jetë objektiv, në tjetrin subjektiv dhe zëvendëson mekanizmat e sigurta të “shkakut dhe pasojës” me pamje dinamike dhe shumëdrejtimshe të figurave retorike.

I njëjti proçes ndodh edhe për arkitekturën: përfaqësimi i logjikës absolutisht objektive (ndarja e strukturës nga mbushja, koherenca mes funksionit të brendshëm dhe formës së jashtme, ndarja në zona të përshtatshme për nevoja të ndryshme) zëvendësohet nga një tregim. Një ndërtesë nuk është më e mirë vetëm nëse funksionon dhe është efikase, me pak fjalë nëse është një makineri, por duhet të thotë dhe të japi më shumë. Ndër të tjera, kur duhet, edhe simbole e tregime. Mund të ngulim këmbë dhe t’i apelohemi një etike të ndryshme, një morali të ndryshëm? Ndoshta, edhe një herë, kryesorja është “si-ja”. Çasti komunikativ, sigurisht, mund të jet ai i hoteleve të mëdhenj disney-jan me mjelma, shtatë xhuxhat e kapele cow-boy, por mund dhe të mos jetë ngjitja e formave e përmbajtjeve simbolike një arkitekturë me formë kutije krejt e huaj me veshjen e jashtme. Mund të jetë një tregim që ndërthuret me vetë esencën e ndërtesës dhe që bashkëjeton në mënyrë intime me fibrat e saj.

Me një fjalë duhet parë “çfarë” komunikimi duam dhe ne besojmë që mund të arrihet jo vetëm celebrimi bosh i pushtetit, politik apo ekonomik, mbase diktatorial apo monopolist, por edhe një ndjenjë e re.

Vepra kyçe ndodhet mbase në Helsinki ku një muze i ri është konceptuar nëpërmjet mbivendosjes që nervat pamorë kanë në tru. Metafora anatomike i mbivendoset figurës retorike homonime. Operacioni është aq i arrirë sa që ka mbetur në vetë emrin që i jepet muzeut.

Një fakt interesant është se kapërcimi i diktateve të vjetra të koherencës, organicitetit, unitaritetit, në rastet më të arrira sjell një sukses më të madh pikërisht në fuksionalizmin e shumëpërmendur. Faktikisht duke thyer diktatin “lirohen” përbërësit e ndryshëm të arkitekturës dhe kërkohet, shpesh duke ja arritur, të gjehet një zgjidhje më e plotë dhe e kënaqshme secilës prej pjesëve në lojë. Marëdhëniet me hapësirën urbane, kërkimi konceptual dhe ekspresiv i pamjes, organizimi i përdorimeve të ndryshme, mënyra më e drejtë e ndërtimit, optimizimi i aparateve teknologjike shpesh herë arrijnë, secili, një nivel efikasiteti shumë më të lartë nëse lirohen nga kafazet e një qëllimi përfundimtar dhe koherent. Në këtë arkitektura e sotme është thellësisht kundër-Kahn-ine. Dhe kjo, kujdes, nuk do të thotë të mos njohësh në atë eksperiencë njërën nga pikat e mëdha të mendimit të shekullit, por vetëm të tregosh në mënyrë të plotë distancën. Duke ju kthyer një shëmbulli, krahasojmë nga ana ngushtësisht “funksionale” një vepër që i bashkohet kësaj ndjenje të re të “ndarjes” e të “lirisë” së përbërësve të ndryshëm me njërën që mundohet akoma t’i mbaj të “lidhura” sferat e ndryshme. Do të zdulojmë mbase me habi që pas racionalizmit fshihen jo efikasitete dhe harxhime të mëdha. Mbase është e vërtetë: të ndërtosh vepra që i ndajnë sferat e ndryshme kushton pak, ose shumë, më shumë. Por nëse në të kaluarën konstruksioni ishte faktori vendimtar, sot, siç dihet mirë, kostoja e konstruksionit është një përbërës dytësor në krahasim me shumë e shumë kosto të tjera (impiantet, përdorimi, mirmbajtja etj)

Një krahasim i dobishëm gjendet në drejtëzën që bashkon Bilbaon me Barcelonën dhe mbi përballjen “objektive” të dy muzeve të rinj. Parametrat në lojë: efikasiteti në marrëdhënien me qytetin, përshtatshmëria e sistemit muze, përdorimi dhe dimensionimi i hapësirave të qarkullimit “aksesor”, kostot e mirëmbajtjes, numri i vizitorëve e të tjera.

Bashkësia e këtyre ndryshimeve sjellin një dallim të dukshëm në qendrën e vërtetë të kërkimit arkitektonik, domethënë në idenë e hapësirës. Duke përdorur një formulë sintetike mund të themi se nga ideja e “hapësirës organ” po kalohet në konceptimin e “hapësirës sistem”. Të mundohemi edhe një herë të kuptohemi.

Në ndjenjën e viteve njëzetë dhe të Objektivizmit të Ri ndiqej një marrëdhënie direkte mes hapësirës, domethënë “organit hapsinor” dhe funksionit të tij (me kuptimin që kjo fjalë huazon nga mjekësia tradicionale në të cilën thuhet se çdo organ është i lidhur me një detyrë të “caktuar”). Ja pse qëndra ishte hapësira e brendëshme, idea e hapësirës së brendëshme si motor i arkitekturës. Eshtë pikërisht kjo ideja që ka ndryshuar dhe pasuruar shumë. Ka hyrë me forcë dhjetë-pesëmbëdhjetë vitet e fundit një kuptim i hapësirës që ka si motor një ide të përgatitur të brenda-jashtë që e kthen hapësirën publike në një element gjithashtu themelor të arkitekturës. Disa herë kemi folur për boshllëk metrik: arkitektura formohet bashkë me hapësirën që krijon, jeta e brendëshme derdhet natyrshëm në atë të jashtme.

Mbase një vepër vazhdueshmërisht në progres, e cila po ndërtohet në Carinzia nuk lë dyshime. E brendëshmja dhe e jashtëmja janë anuluar si njësi të veçuara e kthehen në një rrjedhje të vazhdueshme që vrullshëm rrotullohet rreth vetes.

Për të përmbyllur të paktën tre janë substancat për tu patur në mendje si motor të risimit arkitektonik që po jetojmë.

E para është një vëzhgim i copëzimit të peisazhit metropolitan, që është njëherëshi rast dhe arsye e shumë projekteve të sotëm. “brown areas” apo zonat e braktisura, përfaqësojnë një fushë themelore mundësishë dhe nuk duhet të habitemi nga ekzistenca e një kërkimi estetik me të në harmoni dhe rrjedhëse prej saj. Një kërkim që bazohet mbi karakteristikat e gjallërisë të këtyre vendeve të reja bashkëkohore. E cila i shndërron, siç ka bërë gjithmonë arkitektura, në ndjenjë të re estetike dhe që parasheh e imagjinon një qytet të ndryshëm.

Substanca e dytë rrotullohet rreth konceptit të peisazhit, si paradigma e madhe e kërkimit në arkitekturën bashkëkohore , i cili rivë në lojë marrëdhëniet mes arkitekturës e natyrës. Arkitektura sheh natyrën bashkë me shkencën e kërkon në të vështirën, në kompleksen, në të vuajturën, në kaos, struktura të reja për bërjen e saj. Subsanca e tretë është ajo që e kupton hapësirën si “sistem” e jo si një mekanizëm që ka të bëjë vetëm me pjesën e brendëshme të ndërtesës. Hapësira si sistem do të thotë ta mendosh si një bashkësi që bashkëpunon ngushtësisht marrëdhënien e trupave e ndërmjet trupave që përbëjnë ndërtesën. Jo sepse kjo “pëlqehet”, por për t’i lejuar hapësirës urbane që të marri pjesë gjallërisht në marrëdhënien e ndryshueshme dhe vazhdimisht të ndërlidhur mes arkitekturës së ndërtesës e ambientit. E kemi thënë duke titulluar vëllimin e parë të Revolucionit Informatikë: HyperArkitekturë do të thotë ndërveprim.

Këto substanca gjejnë njëherëshi te informatika si arsye ashtu edhe instrumentin e tyre. Infomatikë, natyrisht, nuk do të thotë aspak, askush nuk e banalizon më deri në këtë pikë, që sot “vizatohet me kompjuter”, por do të thotë se jetojmë në një fazë ndryshimesh epokale. Trojet lirohen, kërkohet një raport më i ngushtë me ambientin, mendohet arkitektura si një hibrid mes natyrës, peisazhit e teknologjisë. Kërkohen hapësira që janë sisteme komplekse gjithmonë e më shumë bashkëvepruse sepse Informatika ka ndryshuar e po ndryshon mënyrën se si ne qëndrojmë në botë dhe i ka hapur mundësi të reja të ardhmes sonë.

Mies Van Der Rohe, duke përmbyllur kongresin e Werkbund në Vienë në 1930, tha: Koha e re është një e vërtetë; ekziston pavarësisht faktit që ne e pranojmë apo e refuzojmë. Nuk është as më e mirë e as më e keqe se cilado kohë tjeter, është thjeshtë një e dhënë dhe në vëtvetë është e pandikueshme nga vlerat. Ajo që ka rëndësi nuk është “çfarë” por vetëm e vetëm “si”. Si-ja është e jona.

NUEVAS SUBSTANCIAS